Historia Szwecji

Prehistoria (od czasów najdawniejszych–ok. 1060 n.e.)

Epoka kamienia (ok. 12 000–1800 p.n.e.)

Późny paleolit i mezolit. Czasy myśliwych (Jägerstenålder) (ok. 12 000–4000 p.n.e.)
Neolit. Czasy rolników (Bondestenålder) (4000–1800 p.n.e.)

Epoka brązu (1800–500 p.n.e.)

Epoka żelaza (500 p.n.e.–ok. 1060 n.e)

Przedrzymski okres epoki żelaza (500 p.n.e.–do narodzin Chrystusa)
Rzymski okres epoki żelaza (od narodzin Chrystusa–400 n.e.)
Okres wędrówki ludów (400–550)
Okres Vendel (550–800)
Czasy wikingów (800–ok. 1060)

Średniowiecze (ok. 1060–1521)

1060–1319 Szwecja wczesnośredniowieczna

Epoka wczesnego średniowiecza należy do najbardziej złożonych i skomplikowanych okresów szwedzkiej historii. Jednocześnie, ze względu na swoje konsekwencję, jest najważniejsza w dziejach Szwecji. Na pozór okres ten charakteryzuje się bezwzględną walką o tron pomiędzy kolejnymi pretendentami. W drugiej połowie XII i na początku XIII w. jest to walka pomiędzy rodami Swerkerydów i Erykidów. W drugiej połowie XIII i na początku XIV w. trwały walki wewnętrzne najpierw pomiędzy synami jarla Birgera, a następnie pomiędzy synami Magnusa Ladulåsa. Walki te wypełnia wiele dramatycznych epizodów, których kulminacją jest „Gościna w Nyköping” (Nyköpings gästabud) w 1318 r., kiedy król Birger Magnusson pozwala na zagłodzenie na śmierć swoich obu braci na zamku w Nyköping.

Walki o tron stanowią jednak jedynie zewnętrzną ramę wydarzeń. W tym czasie trwa proces przemian, prowadzących do zupełnej zmiany oblicza społeczeństwa, które w 1319 r. jest już zupełnie inaczej zorganizowane niż na początku XII w. Dochodzi do wewnętrznej konsolidacji luźno dotąd ze sobą związanych krain, z których każda posiadała własne odrębne prawa dzielnicowe. Zostały położone podwaliny pod powstanie społeczeństwa stanowego, które przetrwało do XIX w.

1060–1521 Zestawienie chronologiczne
Chrystianizacja Szwecji (IX-XII w.)

1125–1250 Walka o koronę. Swerkerydzi i Erykidzi
1250–1319 Jarl Birger. Pierwsi Folkungowie

1319–1520 Szwecja późnośredniowieczna

Rozkwit i zmierzch średniowiecza przypada w historii Szwecji na lata 1319–1520. Społeczeństwo Szwecji średniowiecznej ukształtowało się w XII i XIII w. W tym czasie nabrała ostatecznego kształtu szwedzka organizacja kościelna, zaś duchowieństwo stało się drugim obok możnowładztwa świeckiego stanem uprzywilejowanym.

W tym też okresie zdecydowaną przewagę uzyskało możnowładztwo, które przeciwstawiało się dążeniom kolejnych władców do wzmocnienia władzy królewskiej. W Szwecji nie doszło do wykształcenia się typowej dla tego okresu w wielu państwach europejskich monarchii stanowej. Poważną siłę w tym kraju stanowiła warstwa wolnego chłopstwa (bönder). Mniejszą rolę niż w innych państwach odgrywało rycerstwo (szlachta), nie miało większego znaczenia bardzo nieliczne mieszczaństwo.

Zawarcie unii kalmarskiej w 1397 r. jest ważną cezurą w historii politycznej państw skandynawskich. Unia, która formalnie przetrwała do początku XVI w., oznaczała przewagę Danii, przeciwko której skierowane były kolejne wystąpienia ludności szwedzkiej w XV i na początku XVI w.

1319–1389 Magnus Eriksson, Albrecht Meklemburski i św. Brygida

1319–1364 Magnus Eriksson

1364–1389 Albrecht Meklemburski

1389 Bitwa pod Åsle

1389 (1397)–1521 Unia kalmarska

1389–1412 Rządy królowej Małgorzaty

1412–1434 Eryk Pomorski

1434–1441 Powstanie Engelbrekta i jego następstwa

1441–1448 Krzysztof Bawarski

1448–1470 Czasy Karola VIII Knutssona (Bonde)

1470–1520 Sturowie

1470–1497 Regencja Stena Sture Starszego

1471 Bitwa pod Brunkebergiem

1497–1512 Hans II. Regencja Stena Sture Starszego i Svante Nilssona

1512–1520 Regencja Erika Trolle (1512). Sten Sture Młodszy

1520–1521 Chrystian II. „Krwawa łaźnia sztokholmska”

1520 Koronacja Chrystiana II. „Krwawa łaźnia sztokholmska”

Czasy nowożytne (od 1521 r.)

1521–1611 Pierwsi Wazowie na tronie Szwecji

W latach 1521–1611 rozpoczęły się ważne procesy. Wraz z objęciem tronu szwedzkiego przez Gustawa Wazę ostatecznie rozwiązana została unia kalmarska. Kontynuowany jest rozwój scentralizowanego szwedzkiego aparatu państwowego. Monarchię elekcyjną zastąpiono dziedziczną. Polityka Gustawa Wazy doprowadza do zwycięstwa reformacji luterańskiej. Państwo zaczyna kontrolować prawomyślność religijną poddanych. Następuje rozkwit gospodarczy. Jednocześnie rosną podatki i wydatki związane z wojskiem. W XVI w. położono podwaliny pod XVII-wieczną mocarstwowość oraz religijną ortodoksję. Rozwój wewnętrzny umożliwia stopniową ekspansję terytorialną na zewnątrz. W okresie tym Szwecja staje się regionalnym mocarstwem, aby w XVII w. wywalczyć sobie status mocarstwa europejskiego.

W historiografii szwedzkiej lata 1521–1611 – okres panowania Gustawa Wazy i jego synów – tradycyjnie zwykło się określać, przyjmując cezury historii politycznej, jako den äldre Vasatiden (starszy okres epoki Wazów). Następował po nim tzw. den yngre Vasatiden – młodszy okres epoki Wazów (1611–1654).

Kultura szwedzka w XVI w.
Gospodarka i społeczeństwo w XVI w.

1521–1560 Gustaw Waza

Sytuacja wewnętrzna

1521–1523 Wojna z Danią (Befrielsekriget)
1521­–1560 Armia i flota wojenna Gustawa Wazy
1523–1527 Rozprawa z Kościołem
1523–1531 Opozycja przeciwko Gustawowi Wazie
1524–1525 Pierwsze powstanie w Dalarna (Första dalaupproret)
1527–1528 Powstanie Daljunkerna (Daljunkerns uppror)
1529 Powstanie możnych w Västergötlandzie (Västgötaherrarnas uppror)
1531–1532 Powstanie o dzwony (Klockuppropet)
1542–1543 Powstanie Nilsa Dacke (Dackefejden)

Polityka zagraniczna

1523–1537 Polityka zagraniczna. Szwecja, Dania i Lubeka
1534–1536 Wojna hrabska

1560–1592 Synowie Gustawa Wazy. Eryk XIV i Jan III

1560–1568 Eryk XIV

1568–1592 Jan III

1592–1611 Zygmunt i Karol IX

1592–1599 Walka o władzę. Zygmunt i książę Karol Sudermański

1599–1611 Karol IX

1611–1718 Szwecja mocarstwowa

1611–1632 Gustaw II Adolf

1611–1613 Wojna kalmarska

1632–1644 Axel Oxenstierna i rządy regencji

1644–1654 Królowa Krystyna

1654–1660 Karol X Gustaw

1660–1672 Regencja

1672–1697 Karol XI

1697–1718 Karol XII

1719–1772 Epoka wolności

1719–1738 Czasy Arvida Horna

1738–1772 Stronnictwa „czapek” i „kapeluszy”

1772–1809 Epoka gustawiańska

1772–1792 Gustaw III

1792–1809 Gustaw IV Adolf

1809–1866 Nowa forma rządu i unia z Norwegią

1809–1840 Przemiany polityczne. Czasy Karola XIV Jana

1840–1866 Okres liberalnych reform. Początek industrializacji

1867–1905 Industrializacja

1905–1920 Okres przemian demokratycznych

1920–1945 Lata międzywojenne i druga wojna światowa

1945–1991 Okres powojenny do końca „zimnej wojny”

1972 Przemowa bożonarodzeniowa
1973 Dramat przy Norrmalmstorg (Norrmalmstorgsdramat)
1975 Okupacja ambasady zachodnioniemieckiej w Sztokholmie

1991– Czasy współczesne

 

Leksykon terminów szwedzkich

%d blogerów lubi to: