Stosunki z Danią i jej nowym królem, Fryderykiem I, zostały w pewnym stopniu uregulowane. Jesienią 1524 r. zawarto traktat pokojowy, tzw. reces z Malmö. Duńczycy żądali ustąpienia z zajętych przez Szwedów terenów (Viken i Blekinge), z kolei strona szwedzka wysuwała pretensje do Gotlandii.
Pozycja Lubeki
Przedstawiciele Lubeki obecni przy wyborze Gustawa Wazy w Strängnäs mieli przed sobą dwie alternatywy – możliwość wsparcia wyboru króla Szwecji za cenę potwierdzenia własnych przywilejów lub przejście na stronę Danii, której celem było utrzymanie unii. Tradycyjnie jednak w interesie Lubeki leżało utrzymanie rozbicia politycznego na Północy, dlatego wybór pierwszej alternatywy był bardziej prawdopodobny.
Lubece sprzyjał także rozwój wydarzeń w Danii, gdzie wkrótce po obiorze Fryderyka I na tron zostały wydane przywileje gwarantujące Lubece, Gdańskowi i kilku innym miastom całkowite zwolnienie z cła w handlu ze Szwecją. Kupcy szwedzcy mogli transportować swój towar jedynie do wymienionych miast Hanzy. Zakazano im przekraczania Cieśnin Duńskich. Pośrednictwo w handlu szwedzkim miało zostać całkowicie przejęte przez miasta hanzeatyckie. W ten sposób zostałaby także zahamowana rosnąca aktywność handlu holenderskiego, który dążył do przełamania monopolistycznej pozycji Hanzy w handlu bałtyckim. Ciążącą przewagę Lubeki nad Szwecją potęgował jeszcze fakt zaciągnięcia przez Gustawa Waza pożyczki na potrzeby wojny. W 1524 r. dług ten wynosił 120 000 marek lubeckich.
Szwecja a Dania. Reces z Malmö (1524)
Z inicjatywy Lubeki jesienią 1524 r. doszło do spotkania Gustawa Wazy i Fryderyka I, zorganizowanego w Malmö. Efektem zjazdu były tzw. reces z Malmö, podpisany 1 września 1524 r. Kwestie sporne pomiędzy oboma państwami miały zostać uregulowane przy arbitrażu miast hanzeatyckich w 1525 r. Do tego czasu w Gustaw Waza miał zachować kontrolę nad Viken, ale bezzwłocznie zrzec się Blekinge. W wyniku kompromisowego rozwiązania Gotlandia miała przypaść Szwecji jedynie w przypadku jej opanowania przez stronę szwedzką. Oblężenie Visby nie przebiegało jednak pomyślnie, co oznaczało, że wyspa przypadnie Danii.
Postawa Lubeki podczas rozmów w Malmö zawiodła oczekiwania Gustawa Wazę. Przyczyną była zręczna polityka Fryderyka I, który odmówił potwierdzenia przywilejów Lubeki w Danii wcześniej niż po zakończeniu negocjacji w Malmö. Dopiero nazajutrz po podpisaniu traktatu ze Szwecją, Fryderyk I potwierdził przywileje handlowe Lubeki. Taka postawa podkopała zupełnie zaufanie Gustawa Wazy wobec polityki Lubeczan.
Działania Sørena Norby w Blekinge i Skanii (1525). Sprawa Berenda von Melen
W marcu 1525 r. wojska Sørena Norby znajdowały się w Blekinge i Skanii, gdzie obwołano Chrystiana II królem. Dopiero latem 1525 r. udało się Fryderykowi I stłumić wystąpienie.
Sprawa ta pociągnęła za sobą komplikację także dla Gustawa Wazy, który podejrzewał, że Berend von Melen, wyznaczony namiestnikiem (hövitsman) zamku w Kalmarze, współdziałał z Sørenem Norby. Berend von Melen odmówił dobrowolnego opuszczenia zamku kalmarskiego. Wówczas wojska Gustawa Wazy musiały usunąć von Melena siłą. Udało mu się przedostać do Sørena Norby, a następnie do Niemiec, gdzie stale już podejmował intrygi przeciw Gustawowi Wazie.
Stosunki szwedzko-duńskie po 1525 r.
Powołanie w 1525 r. hanzeatyckiej komisji rozjemczej, co ustalono na spotkaniu w Malmö rok wcześniej, nigdy nie doszła do skutku. Do końca lat 20. XVI w. prowadzono bezpośrednie negocjacje duńsko-szwedzkie, które nie przyniosły trwalszych efektów. Viken pozostawało nadal w posiadaniu Gustawa Wazy, który polecił odbudować znajdujący się tam zamek Karlsborg (zbudowany po 1450 r.). Duńczycy żądali zwrotu tych ziem, z kolei strona szwedzka wysuwała pretensje do Gotlandii. Na zjeździe w Varbergu w 1530 r. uzgodniono, że Viken pozostanie pod kontrolą Szwecji przez kolejne 6 lat.
Lądowanie Chrystiana II w Norwegii (1531)
Chrystian II, zmuszony do opuszczenia Danii w 1522 r., nie zrezygnował z myśli odzyskania trzech królestw skandynawskich przy pomocy cesarza. Jego dążenia podsycali otaczający go zbiegli ze swych krajów panowie duńscy i szwedzcy. Wśród nich był m.in. Gustaw Trolle i lagman Ture Jönsson (Tre Rosor), który zbiegł ze Szwecji w 1529 r. po powstaniu w Västergötlandzie.
Dzięki pomocy finansowej cesarza Karola V, Chrystianowi II udało się zorganizować w 1531 r. wyprawę morską do Norwegii, gdzie wylądował z niewielkim oddziałem w listopadzie 1531 r. Nastroje w kraju zostały wcześniej wybadane przez Gustawa Trolle. Szczególnie wśród warstw niższych Chrystian II cieszył się dużą popularnością.
Chrystian II przy poparciu niższych stanów szybko przejął kontrolę nad większością Norwegii, skąd zamierzał poprzez Viken wyruszyć w kierunku Skanii.
Na wieść o lądowaniu Chrystiana II w Norwegii do akcji po stronie Fryderyka I przystąpiły Szwecja i Lubeka. Szwedzi zablokowali oddziałom Chrystiana II drogę w Viken (północna część Buhuslänu), uniemożliwiając mu wkroczenie w granice Szwecji właściwej.
W kierunku wybrzeży Norwegii wypłynęła flota duńsko-lubecka. Chrystian II został pojmany i do końca życia był więziony. Zmarł w 1559 r. na zamku Kalundborg. Pewną rolę odegrały jeszcze w swoim czasie jego córki, wysuwając pretensje do koron państw skandynawskich.
Wspólne niebezpieczeństwo zbliżyło do siebie Gustawa Wazę i Fryderyka I. Viken zostało oddane Danii w 1532 r. za okupem. Oba państwa miały wkrótce wspólnymi siłami wystąpić przeciw Lubece.
Szwecja i Lubeka po 1523 r.
W latach 1522–1523 Gustaw Waza zdołał spłacić co najmniej trzecią część długu wobec Lubeki. Było to możliwe poprzez tzw. silverhjälpen ze strony Kościoła, co poprzedziło riksdag reformacyjny zwołany w 1527 r. w Västerås. Reszta długu miała zostać uregulowana w latach 1524–1525, co jednak nie nastąpiło. Prowadzone w tym okresie działania wojenne wymagały środków. Gustaw Waza chciał także posiadać zabezpieczenie finansowe w razie nowej wojny lub niepokojów w kraju.
Wkrótce doszły także inne czynniki. Gustaw Waza twierdził, że zapłacił Lubece większą sumę, niż miasto uznawało. Spłaty dokonywano także w produktach naturalnych, m.in. w maśle. Z tego powodu król Szwecji podejrzewał, że Lubeczanie zaniżali faktyczną wartość towarów.
Pod koniec lat 20. XVI w. wybuch bezpośredniego konfliktu szwedzko-lubeckiego wydawał się bliski. W 1529 r., w okresie niepokojów w południowej części Szwecji, udało się zawrzeć porozumienie, co do wysokości pozostałej sumy długu. Gustawa Wazę reprezentowali jego wysłannicy w Lubece, hrabia Johann von Hoya (szwagier króla) i niemiecki sekretarz Wulf Gyler.
Szybko jednak Gustaw Waza zmienił zdanie i w odpowiedzi na żądania Lubeki spłaty długu, zażądał częściowego zniesienia przywilejów handlowych wydanych dla miasta w 1523 r. Kwestia zniesienia niekorzystnych dla Szwecji przywilejów była od 1523 r. głównym celem polityki zagranicznej Gustawa Wazy, który szukał pomocy wśród konkurentów Lubeki w handlu bałtyckim – w Gdańsku, Prusach, Polsce i przede wszystkim w Holandii. Zabiegi króla okazały się na dłuższą metę bezowocne.
W 1531 r. w wyniku przewrotu do władzy w Lubece doszło stronnictwo luterańskie pod przywództwem Jürgena Wullenwevera. Rządzący do tej pory patrycjat utracił władzę w mieście. Jürgen Wullenwever zamierzał złamać konkurencję handlową ze strony Holendrów drogą bezpośredniej konfrontacji wojennej. W tym celu nawiązał kontakt z Danią i Szwecją. Mógł liczyć na przychylność obu państw ze względu na wsparcie, jakie udzieliły Niderlandy Chrystianowi II w jego próbie odzyskania korony.
Gustaw Waza w zamian za udział Szwecji w wojnie przeciw Holendrom zażądał zniesienia przywilejów handlowych Lubeki. Zaczął też nakładać cło na towary pochodzące z Lubeki i w odpowiedzi na protesty skonfiskował całą własność należącą do Lubeki na terenie Szwecji.
Lubeka próbowała wywołać powstanie w Szwecji przeciw Gustawowi Wazie, wydając proklamację, w której przeciwstawiano imię dawnych Sturów z imieniem Gustawa Wazy. Nie udało się jednak miastu namówić przebywającego w Niemczech Svante Sture, syna Stena Sture Młodszego, do wystąpienia i objęcia przywództwa nad ruchem. Nie powiodła się także próba Lubeki zorganizowania skutecznej blokady handlowej wobec Szwecji. Kontakty handlowe utrzymywał Gdańsk. Także flota szwedzka była na tyle silna, że nie można było jej lekceważyć.
Udział Szwecji w wojnie hrabskiej 1534–1536
Wojna domowa w Danii w latach 1534–1536 przeszła do historii pod nazwą wojna hrabska, hrabiowska lub wojna hrabiów (duń. Grevens fejde, szw. Grevefejden, niem. Grafensfehde). Nazwa konfliktu pochodzi od dowodzącego wojskami lubeckimi hrabiego Krzysztofa Oldenburga (duń. Christoffer af Oldenborg). Bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny była sprawa następstwa tronu duńskiego. Ważną rolę odegrały także kwestie handlowe i religijne.
Z chwilą śmierci Fryderyka I w 1533 r. Lubeka uznała, że nadarza się korzystna sytuacja, aby przywrócić koronę Chrystianowi II. W rzeczywistości chodziło jednak o przywrócenie dawnej pozycji Lubeki w handlu skandynawskim. W 1534 r. wojska lubeckie wylądowały na Zelandii.
W tej sytuacji interesy Gustawa Wazy i nowego króla Danii Chrystiana III stały się wspólne. Chrystian III został wybrany w 1534 r. królem Danii przez szlachtę w Jutlandii. Jego celem było wyparcie Lubeczan, pod których kontrolą znajdowały się w dużej części wyspy duńskie oraz Skania, Halland i Blekinge. Chrystian III przybył w 1535 r. osobiście do Sztokholmu, sprzymierzając się z królem Szwecji przeciw Lubece. Gustaw Waza udzielił mu sporej pożyczki, zaś oddziały szwedzkie wkroczyły na obszar Hallandu i Skanii. W morze wyszła flota szwedzka. Wojska i flota lubecka zostały pokonane. Porażka Lubeki doprowadziła do upadku Jürgena Wullenwevera. Latem 1535 r. dawna rada patrycjuszowska odzyskała władzę w Lubece. Rozpoczęto rozmowy pokojowe. W wyniku traktatu pokojowego zawartego na początku 1536 r. Chrystian III został uznany królem Danii, zaś przywileje Lubeki zostały potwierdzone.
Traktat pokojowy zawarto bez udziału Gustawa Wazy. Został on wspomniany jedynie w końcowym paragrafie traktatu. Jego spór z Lubeką miał zostać poddany arbitrażowi duńskiego sądu rozjemczego. Poza tym uwzględniono interesy wielu dotychczasowych bliskich współpracowników króla, którzy znaleźli się z nim w konflikcie i opuścili Szwecję. Chodzi tutaj przede wszystkim o Berenda von Melen i o dwóch zaufanych królewskich, którzy w 1529 r. prowadzili negocjacje z Lubeką. Byli to sekretarz Wulf Gyler i hrabia Johan von Hoya. Zadeklarowali oni, że są związani postanowieniami wynegocjowanego przez siebie porozumienia z 1529 r. i przeszli na służbę Lubeki. Hrabia Johan von Hoya poległ w walkach na Fionii. Według postanowień traktatu pokojowego ich spór z Gustawem Waza miał rozsądzić duński sąd rozjemczy.
Szwecja i Lubeka po 1536 r. Następstwa wojny hrabskiej
Wzajemne relacje między Lubeką i Szwecją nie zostały uregulowane tak, jak to przewidywał duńsko-lubecki traktat pokojowy z 1536 r. W sierpniu 1537 r. zawarto traktat przy mediacji duńskiej, według którego spór szwedzko-lubecki miał się rozstrzygnąć według jednej z dwóch możliwości. Według pierwszej z nich Lubeka miała otrzymać nowe, znacząco zredukowane potwierdzenie przywilejów handlowych w Szwecji. Kupcy lubeccy mieli zachować wolność od cła dla swoich towarów, zaś kupcy szwedzcy mieli bez przeszkód przepływać przez Sund oraz kupcy obcy mogli bez przeszkód prowadzić handel ze Szwecją. Druga alternatywa, która miała obowiązywać w wypadku nie zaakceptowania przez którąś ze stron alternatywy pierwszej, była rozwiązaniem tymczasowym, sankcjonującym 5-letni okres rozejmu. W tym czasie handel miał się odbywać jak dotychczas, zaś towary miały być obłożone zwykłym cłem. Dawne, tradycyjne zwolnienia szwedzkie miały zostać zachowane. Obie alternatywy zrywały ograniczenia nałożone na handel szwedzki w 1523 r.
Gustaw Waza dążył do ostatecznego rozwiązania sporu z Lubeką i przychylił się do pierwszej alternatywy. Została ona jednak odrzucona przez Lubekę. Z tego powodu obowiązującą stała się alternatywa druga. Lubeka wybrali rozwiązanie tymczasowe, w nadziei, że uda się z czasem odzyskać dawną uprzywilejowaną pozycję w Szwecji.
Gustawowi Wazie udało się odnieść zwycięstwo militarne, jednak równocześnie stał się on coraz bardziej izolowany na arenie dyplomatycznej. Na nowo odżyły spory Szwecji z Danią. Strona szwedzka zażądała zwrotu pożyczek udzielonych Danii w czasie wojny. Książę pruski, Albrecht Hohenzollern, który wcześniej stał po stronie Gustawa Wazy, przeszedł na stronę jego przeciwników, przyjmując m.in. Wulfa Gylera, skłóconego z królem szwedzkim. Powodów izolacji międzynarodowej Szwecji było wiele. Przede wszystkim Gustaw Waza nie miał w swojej służbie doświadczonych dyplomatów. Jednym z niewielu z nich był Wulf Gyler, stojący do pewnego czasu po stronie króla szwedzkiego.
Niewątpliwie jednak z perspektywy szwedzkiej pozytywnym następstwem wojny hrabskiej było zniesienie, na razie przynajmniej tymczasowe, przywilejów handlowych Lubeki w Szwecji.
Wybrana literatura
- Andersson Ingvar, Dzieje Szwecji (Warszawa: PIW 1967).
- Den Svenska Historien. Band 4 Gustav Vasa. Riket formas (Stockholm: Bonnier 1992).
- Rosén Jerker, Svensk historia. Tiden före 1718 (Lund: Esselte Studium, 4:e uppl. 1978).
Kategorie:Artykuły, Historia Danii, Historia Finlandii, Historia Niemiec, Historia Norwegii, Historia Szwecji, Lubeka, Nowożytność
zbigur.org 
Dodaj komentarz