1521–1560 Armia i flota wojenna Gustawa Wazy

Pod koniec średniowiecza nastąpiły poważne zmiany w europejskiej sztuce wojennej. Swoje znaczenie na rzecz zaciężnego lub najemnego żołnierza zawodowego utraciło ciężkozbrojne rycerstwo. Podstawą uzbrojenia stała się udoskonalona broń palna. Zmianie uległa taktyka walki i sposób prowadzenia działań wojennych. W bitwach i działaniach oblężniczych główną rolę zaczęła odgrywać piechota wsparta unowocześnioną artylerią. Rozwój techniki wymusił przemiany w sztuce fortyfikacyjnej.

gustav_vasa_triumphs_3

Triumf Gustawa Wazy. Trzecia część (z pięciu) niezachowanego malowidła przechowywanego na zamku Gripsholm. Kopia z 1722 r. (Wikimedia Commons)

Zmiany w wojskowości wymagały od XVI-wiecznych władców stworzenia sprawnego systemu finansowania wydatków wojskowych, które pochłaniały z reguły większość dochodów państwa. W zamian jednak władca miał do dyspozycji sprawne narzędzie zarówno w walce z przeciwnikiem zewnętrznym, jak i w walce z opozycją wewnątrz państwa.

Jedną z największych zasług Gustawa Wazy była budowa silnej armii i floty wojennej. Na cele wojskowe była przeznaczana duża część wydatków państwa. Walki prowadzone w ostatnim okresie istnienia unii kalmarskiej udowodniły konieczność przemian we szwedzkiej wojskowości. Trzon armii szwedzkiej w tym czasie stanowiło pospolite ruszenie chłopów i górników wspartych szlachecką konnicą oraz oddziałami najemnymi i wystawianymi przez poszczególnych biskupów. W skład słabej floty wojennej wchodziły okręty należace do regenta i stacjonujące w portach wzdłuż wybrzeża, od Kalmaru po Finlandię. Siły regenta Stena Sture Młodszego nie były w stanie powstrzymać zawodowych żołnierzy zwerbowanych na kontynencie przez Chrystiana II.

Armia

Armia Gustawa Wazy powstała w czasie zwycięskiego powstania przeciw Chrystianowi II (1521–1523). Jej trzon stanowili, przyjmowani na służbę także po zakończeniu wojny i przez całe lata 30. XVI w., niemieccy landsknechci. Duży odsetek stanowili także zawodowi żołnierze szwedzcy. Stała armia w czasach pokojowych była w stanie skutecznie rozprawić się z antykrólewską opozycją wewnętrzną, ale jednocześnie jej utrzymanie pochłaniało dużą część dochodów państwa.

Po wojnie hrabskiej (1534–1536) powrócono do tradycji, według której to chłopi mieli obowiązek bronienia swojego kraju. Do armii szwedzkiej zaczęto w większym stopniu rekrutować w kraju. Zmieniły się tym samym proporcje w składzie armii, dotąd zdominowanej przez kosztownych niemieckich landsknechtów.

Proces ten został przyśpieszony po stłumieniu powstania Nilsa Dacke (1542–1543) i decyzjach riksdagu 1544 r. Odtąd rekrutowano głównie w kraju, przede wszystkim chłopów z tych prowincji, które uznawano za niespokojne. Z założenia pobór do armii miał być ochotniczy. Przyjętych do służby wojskowej chłopów zaoptrywano niekiedy w ubrania i wypłacano im żołd. Powoływanym przez króla dowódcom przekazywano na utrzymanie zagrodę (tzw. militiehemman), z której dochody miały stanowić część zapłaty za służbę. W ten sposób położono podwaliny pod rozwinięty przez Gustawa II Adolfa (1611–1632) system poboru (äldre indelningsverket). Pod koniec lat 50. XVI w. armia szwedzka liczyła ok. 15 000 żołnierzy, głównie szwedzkich i fińskich chłopów.

Flota

W okresie średniowiecza Szwecja nie dysponowała stałą flotą wojenną, która umożliwiałaby przeciwstawienie się okrętom duńskim. Przełomowym wydarzeniem w historii szwedzkiej floty wojennej było zakupienie przez Gustawa Wazę w Lubece w 1522 r. kilku okrętów, które odegrały ważną rolę w sukcesie powstania przeciw Chrystianowi II. Po zakończeniu wojny z Danią Gustaw Waza podjął decyzję budowy nowych jednostek, które miały zastąpić zużyte i wycofywane ze służby zakupione okręty lubeckie. Zbudowane okręty dały początek nowożytnej flocie szwedzkiej, która około 1560 r. liczyła 4 wielkie, 17 średnich i 27 mniejszych jednostek. Swoją wartość okręty szwedzkie wykazały już podczas wojny hrabskiej (1534–1536). W przeciwieństwie do armii, ich załogi rekrutowano od początku wyłącznie w Szwecji.


Wybrana literatura

  • Den Svenska Historien. Band 4 Gustav Vasa. Riket formas (Stockholm: Bonnier 1992).
  • Ericson Lars, Hårdstedt Martin, Iko Per, Sjöblom Ingvar, Åselius Gunnar, Svenska slagfält (Stockholm: Wahlström & Widstrand 2003).


Kategorie:Artykuły, Nowożytność

Tagi: , , ,

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

%d blogerów lubi to: