Nazwę temu okresowi nadało znalezisko grzebalne w Vendel w Upplandzie. Na południowy wschód od tamtejszego kościoła parafialnego natrafiono na tzw. łodzie grzebalne. Podobny sposób pochówku odkryto także w innych miejscowościach Upplandu, w Ultuna i Valsgärde.

Znaleziska grzebalne z okresu Vendel

Łódź grzebalna z Vendel

Łódź grzebalna z Vendel miała ok. 7-9 m długości; odkryta w Valsgärde była nieco dłuższa. Złożono w niej niespalone zwłoki zmarłego, otoczone przez różne przedmioty: miecze, tarcze, hełmy, oszczepy, strzały, szkło, rogi do picia, kości do gry, szkatułki, uprząż konną i narzędzia. W niektórych z grobów odnaleziono też szczątki psów i koni – ofiarowanych podczas pochówku. Po pewnym czasie łódź grzebalna pokryty została warstwą ziemi.

Łódź grzebalna z Sutton Hoo we wschodniej Anglii

Przedmioty pochodzące z VII w. odkryte w Upplandzie podobne są do broni, hełmów i innych przedmiotów odkrytych w 1939 r. w bogato wyposażonej łodzi grzebalnej w Sutton Hoo niedaleko Woodbridge w Suffolk. Znalezisko to pochodzi z ok. 620 r. i przypuszcza się, że ma ono związek z rodem królewskim władającym w anglosaskim królestwie Anglii Wschodniej.

Przedmioty odkryte w Anglii i w Upplandzie są tak do siebie podobne, że wielu badaczy przypuszcza, że ród panujący w Anglii Wschodniej pochodził ze Svealandu. 

Rozwój sztuki budowy okrętów

Hipotezę o bliskich związkach Svealandu z Anglią wzmacnia to, że w okresie wędrówek ludów i Vendel nastąpił szybki rozwój sztuki budowy okrętów. Już w VI w. mieszkańcy Północy używali łodzi z żaglami, pozwalającymi na długie podróże morskie. W końcu VIII w. rozwój ten doprowadził do powstania długich łodzi wikingów: długich i wąskich, z ostrym dziobem i rufą, płaskim dnem, wiosłami i masztem.

Związki handlowe Swearów w okresie Vendel, od VI w. do ok. 800 r. 

Znaleziska w rejonie Melaru potwierdzają, że w okresie tym Swearowie (Swionowie) utrzymywali znaczące kontakty handlowe. Rozkwit tego handlu w IX w. był efektem i kontynuacją tych procesów. Materiał archeologiczny wskazuje, że ekspansja handlu Swearów na wschodni brzeg Bałtyku była silna już w okresie Vendel (550–800). W okresie Vendel istniały silne związki z Finlandią. Na dowody kolonizacji Swearów natrafiono też na południe od Zatoki Fińskiej.

W latach 30. XX w. w Grobinie na Łotwie odkryto trzy pola grzebalne – w dwu z nich natrafiono m.in. na ozdoby znane jedynie z Gotlandii, w trzecim zaś na przedmioty typowe dla Skandynawii. Prawdopodobnie istniała tam osada handlowa. Ślady takich osad odkryto także np.: w obecnej Polsce; na polu grzebalnym na terenie znanego ze źródeł pisanych Truso natrafiono na ozdoby pochodzące z Gotlandii, datowane na ok. 800 r.

Ekspansję handlową na Wschód przed 800 r. prowadzili Gotlandczycy (Gutowie) i Swearowie z Upplandu. Obejmowała ona tylko obszary wybrzeża, nie podejmowano ekspansji w np. w głąb obecnej Rosji. Kontakty handlowe z Bizancjum i światem arabskim utrzymywano za pośrednictwem plemion zamieszkujących obecne Rosję i Polskę.

Bezpośrednie kontakty handlowe przed 800 r. mieszkańcy Północy utrzymywali z państwem Franków. Jednym z głównych towarów importowanych z kontynentu na Północ w tym okresie było szkło wytwarzane w rejonie Renu.

Pierwsze państwo Swearów?

Bez wątpienia w okresie tym wyrosła na Północy bogata i militarnie silna warstwa możnych, m.in. w Upplandzie. Nie jest pewne czy możni ci stworzyli pierwsze państwo Swearów. Z sag spisanych na Islandii w średniowieczu wynika, że tak. Przykładowo Ynglingasaga opowiada jak król z Uppsali Ingjald Illråde poprzez podstęp i brutalność podporządkował sobie pozostałych wodzów i w końcu sam zginął w walce z Ivarem Vidfamne.

Innym przykładem znanym z duńskiej kroniki Saxo Gramatyka (ok. 1200 r.) jest saga o królu duńskim Haraldzie Hildetandzie i jego walce przeciw swemu siostrzeńcowi, królowi Swearów Sigurdowi Ringowi – „bitwa pod Bråvalla”. Trudno umieścić oba te wydarzenia w chronologii, nawet jeżeli umiejscowi się Ingjalda Illråde w VII w., a Haralda Hildetanda w VIII w., to jednak jest to niepodparte dowodami.

Do okresu wędrówek ludów i Vendel zupełnie brakuje źródeł pisanych pochodzących z tych epok. Dla lepszego poznania historii Północy wykorzystać można dzieje innych obszarów w tym okresie. Rozwój polityczny w celtyckiej i anglosaskiej Brytanii jest stosunkowo lepiej znany, podobnie jak historia dynastyczna Irlandii.

Na wyspach tych władali nad niewielkimi państewkami królowie i regionalni możni, jako wodzowie i lokalni przywódcy. Ich władza nie polegała na kontroli nad ziemią, lecz na uznaniu ich za władców przez miejscowych wojowników i chłopów, którzy wstawiali się zbrojnie lub płacili trybut na ich żądanie. Siła tych władców odzwierciedlała się w możliwości wystawiania zbrojnych, budowy przedsięwzięć obronnych, zakładaniu klasztorów, okazywaniu hojności swym poddanym.

Kultura polityczna tego okresu ma swe odbicie w literaturze, m.in. w staroangielskim eposie „Beowulf”. Poprzez handel i wyprawy wojenne eksponowali oni swą siłę, lecz ponieważ zbudowane to było raczej na relacjach personalnych niż na instytucjonalnych, organizmy te były nietrwałe. Władcy woleli raczej duże władztwo z wieloma poddanymi zobowiązanymi do trybutu, niż małe, ale silnie zintegrowane terytorium. Następstwem tej sytuacji było to, że całe takie państwo mogło upaść, kiedy ginął jego władca. Jego następca musiał najczęściej rozpoczynać wszystko od nowa, rekonstruując prestiż swój i swego rodu w walce z rywalizującymi królami i byłymi poddanymi.

Jest bardzo prawdopodobne, że w tym okresie kultura polityczna Północy podobne była właśnie do występującej na Wyspach Brytyjskich. Należy się więc liczyć z władzą takich właśnie naczelników plemiennych nad żyznymi obszarami rolniczymi i centralnie położonymi drogami handlowymi. Wiele wypraw wojennych i handlowych podjętych w późniejszym okresie wikingów łączyć należy jako inicjatywę i wyraz ekspansji lokalnych możnych albo bogatych chłopów. Nie można wykluczyć, że w okresie Vendel istniało duże terytorialnie państwo obejmujące środkową i południową Szwecję. Jednak ówcześni władcy nie posiadali środków, które pozwoliłyby na utrwalenie ich władzy.

Wybrana literatura

• Andersson Ingvar, Dzieje Szwecji (Warszawa: PIW 1967).
• Boken om Sveriges historia (Stockholm: Forum 1999).
• Den Svenska Historien. Band 1 Från stenålder till vikingatid (Stockholm: Bonnier 1992).
• Harrison Dick, Sveriges historia 600–1350 (Stockholm: Norstedts 2009).
• Kersten Adam, Historia Szwecji (Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1973).
• Ljungqvist Charpentier Fredrik, Den långa medeltiden. De nordiska ländernas historia från folkvandringstid till reformation (Stockholm: Dialogos 2015).
• Rosén Jerker, Svensk historia. Tiden före 1718 (Lund: Esselte Studium, 4:e uppl. 1978).
• Åberg Alf, Vår svenska historia (Stockholm: Natur och kultur 1978).

Kategorie:Artykuły, Historia Szwecji, Średniowiecze

Tagi: Prehistoria Szwecji