Gustaw I Waza (ok. 1496–1560)


Regent Szwecji (1521–1523)
Król Szwecji (1523–1560)
Ur. najprawdop. 12 maja 1496 r., Lindholmen (Orkesta socken, Uppland) lub Rydboholm (Östra Ryd socken, Uppland)
Rodzice: Erik Johansson (Vasa) i Cecilia Månsdotter (Eka)
Zm. 29 września 1560 r., zamek Trzech Koron (Sztokholm), pochowany 21 grudnia 1560 r. w katedrze w Uppsali

gustav_vasa

Portret Gustawa Wazy, mal. Jacob Binck, 1542 r. (Wikimedia Commons)

Gustaw I Waza, szw. Gustav I lub Gustav Vasa (ok. 1496–1560), król Szwecji (1523–1560) i jej regent (1521–1523) w czasie wojny wyzwoleńczej z Danią. Założyciel dynastii Wazów, który przekształcił państwo w silnie scentralizowaną monarchię dziedziczną. Stanął na czele narodowego powstania przeciw Duńczykom i doprowadził do faktycznego zerwania unii kalmarskiej (1523). Zaprowadził w Szwecji reformację luterańską (1527) i zbudował stałą armię narodową. Położył podwaliny pod budowę szwedzkiej mocarstwowości w XVII w. Ojciec Eryka XIV (1560–1568), Jana III (1568–1592) i Karola IX (1604–1611). Jego wnukiem był Zygmunt III Waza (1587–1632). Forma Gustaw Waza jest anachronizmem, której użycie jest poświadczone najwcześniej w 1739 r. W czasach przed wstąpieniem na tron nazywał siebie Gustawem Erikssonem (Gustav Eriksson).

Życiorys

Wczesne lata

Urodził się prawdopodobnie 12 maja 1496 r. w posiadłości Lindholmen w parafii Orkesta lub w Rydboholm w parafii Östra Ryd. Obie posiadłości leżą w Upplandzie i w tym czasie należały do jego rodziny. Był synem członka Rady Królestwa Erika Johanssona (Vasa) (ok. 1470–1520) i Cecili Månsdotter (Eka) (ok. 1475–1522). Jego rodzice należeli do starych rodów możnowładczych południowego Upplandu, skoligaconych z innymi wpływowymi rodami. Przez matkę był spokrewniony z regentem Stenem Sture Starszym (1470–1497 i 1501–1503), który był jego wujem. Siostra przyrodnia matki, Kristina Nilsdotter (Gyllenstierna), była żoną regenta Stena Sture Młodszego (1512–1520).

Informacje na temat jego dzieciństwa i wczesnej młodości są niepewne. Ustalenie pewnych faktów na podstawie późniejszych przekazów jest trudne ze względu na dużą liczbę mitów i sprzecznych informacji. Podstawowe wykształcenie miał zdobyć w szkole w Uppsali, gdzie miał też rzekomo odbyć studia. Według spisanej ok. 1560 r. z polecenia Gustawa Wazy kroniki Pedera Svarta, w 1514 r. przyszły król został dworzaninem regenta Stena Sture Młodszego. Duży wpływ na poglądy Gustawa, jako przeciwnika unii kalmarskiej i Danii oraz zwolennika nieograniczonych praw władcy, wywarł przebywający na dworze regenta jego bliski doradca, Hemming Gadh. Gustaw został także wprowadzony przez swojego ojca w sprawy związane z zarządzaniem majątkiem w Rydboholm.

W 1518 r., w czasie drugiej nieudanej wyprawy króla duńskiego Chrystiana II na Sztokholm przeciw regentowi Stenowi Sture Młodszemu, uczestniczył w bitwie pod Brännkyrka, gdzie według tradycji (kronika Pedera Swarta) miał jako chorąży dzierżyć główną chorągwię królestwa (huvudbaner). Wątpliwe jest jednak, że tak zaszczytna funkcja została powierzona tak młodej i jeszcze niedoświadczonej osobie, a informacja przekazana przez Pedera Swarta w spisanej wiele lat później kronice miała na celu podkreślenie rangi i odwagi przyszłego króla (Larsson 2002, s. 40).

W październiku tego samego roku znalazł się wśród sześciu zakładników, którzy zostali wywiezieni przez Chrystiana II do Danii. Gustaw został umieszczony u Erika Eriksena Bannera, dalekiego krewnego, na zamku Kalø na Jutlandii, gdzie był przetrzymywany prawie rok.

Wczesną jesienią 1519 r. udało mu się uciec i przedostać do Lubeki, dokąd przybył 30 września rzekomo przebrany, według jednej z wersji, za poganiacza wołów. 31 maja 1520 r. przedostał się drogą morską do Szwecji, schodząc na ląd na przylądku Stensö udde na południe od oblężonego w tym czasie przez Duńczyków Kalmaru. Tutaj przekonał się, że oblegani nie przejawiają większej woli walki i udał się w dalszą drogę przez Småland i Östergötland w kierunku Doliny Melaru. W tym czasie kapitulował Kalmar i Sztokholm, a 4 listopada 1520 r. Chrystian II został koronowany na króla Szwecji. Kilka dni później doszło do wydarzeń „krwawej łaźni sztokholmskiej”.

Pod koniec 1520 r. przybył do Dalarna, prowincji tradycyjnie wiernej stronnictwu Sturów, gdzie spodziewał się uzyskać pomoc przeciw Chrystianowi II. Wiadomości na temat jego początkowej działalności w Dalarna są niepewne i zostały ukoloryzowane przez późniejszą tradycję w serię bohaterskich przygód. W styczniu 1521 r. został wybrany w Mora przez mieszkańców Dalarna na ich przywódcę (hövitsman), po czym stanął na czele udanego powstania przeciw Chrystianowi II. Powstanie szybko rozszerzało się i wkrótce objęło cały kraj.

Na zjeździe w Vadstena w sierpniu 1521 r. został obrany regentem (riksförestånadare), a jego pozycja wodza wszystkich sił szwedzkich w walce z Chrystianem II stawała się coraz mocniejsza. W 1522 r. udało mu się uzyskać za cenę ustępstw handlowych pomoc Lubeki w formie okrętów, najemników i pieniędzy. Zakupione w Lubece okręty dały początek szwedzkiej flocie wojennej.

Pomoc Lubeki zadecydowała o sukcesie powstania w Szwecji. Wiosną 1523 r. w Danii wybuchło powstanie przeciw Chrystianowi II, którego zdetronizowano. 6 czerwca 1523 r. Gustaw Waza został wybrany w Strängnäs królem Szwecji, 23 czerwca wjechał uroczyście do Sztokholmu przez Bramę Południową.

Panowanie

Zmarł 29 września 1560 r. na zamku Trzech Koron w Sztokholmie. Został uroczyście pochowany 21 grudnia 1560 r. w katedrze w Uppsali.


Rodzina i potomstwo

24 września 1531 r. poślubił w sztokholmskim Storkyrka Katarzynę saską (1513–1535), córkę księcia Saksonii-Lauenburga Magnusa I. Z tego związku pochodził:

  • Eryk XIV (1533–1577), król Szwecji (1560–1568).

Jego drugą żoną była poślubiona 1 października 1536 r. w Uppsali Małgorzata Eriksdotter (Leijonhufvud) (1515–1551), z którą miał dziesięcioro dzieci:

  • Jan III (1537–1592), książę Finlandii (1556–1563), król Szwecji (1568-1592)
  • Katarzyna (1539–1610)
  • Cecylia (1540–1627)
  • Magnus (1542–1595), książę Östergötlandu
  • Karol urodzony i zmarły w 1544 r.
  • Anna (1545–1610)
  • Sten (1546–1547)
  • Zofia (1547–1611)
  • Elżbieta (1549–1597)
  • Karol IX (1550–1611), regent (1599¬–1604) i król Szwecji (1604–1611).

Po raz trzeci ożenił się 22 sierpnia 1552 r. w Vadstena z o wiele lat młodszą od siebie Katarzyną Gustavsdotter (Stenbock) (1535–1621), z którą nie miał dzieci.


Ikonografia (wybór)

Portrety
gustav_i_of_sweden_c_1550

Gustaw Waza ok. 1550 r, mal. nieznany (Wikimedia Commons)

Okänd konstnär: Gustav I, 1497-1560.Grh 467

Gustaw Waza ok. 1557/1558 r., mal. nieznany, Nationalmuseum (Wikimedia Commons)

lossy-page1-480px-GUSTAV_VASA_(1496-1560),_kung_av_Sverige,_gift_med_1._Katarina_av_Sachsen-Lauenburg,_2_-_Nationalmuseum_-_39847.tif

Portret Gustawa Wazy, mal. (przyp.) Cornelius Arendtz, 1. poł. XVII w., Nationalmuseum (Wikimedia Commons)

Malarstwo historyczne
gustaf_vasa_och_tomt-margit_mc3a5lning_av_johan_fredrik_hc3b6ckert

Gustaw Waza i Tomt-Margit, mal. Johan Fredrik Höckert, 1860 r., Upplandsmuseet (Wikimedia Commons)

gustavvasasintc3a5g

Wjazd Gustawa Wazy do Sztokholmu w 1523 r., mal. Carl Larsson, 1908 r., Nationalmuseum (Wikimedia Commons)

religionssamtal_mellan_olaus_petri_och_peder_galle

„Dysputa religijna między Olausem Petri i Pederem Galle” (Religionssamtal mellan
Olaus Petri och Peder Galle
), 1883 r., Nationalmuseum (Wikimedia Commons)

Gustav_Vasa_finner_sin_gemål_Katarina_Stenbock_sovande_och_hör_henne_säga_-_Nationalmuseum_-_132612.tif

„Gustaw Waza znajduje swoją żonę Katarzynę Stenbock śpiącą i słyszy jak ta mówi przez sen: „Bardzo kocham króla Gustawa, ale Rosena [nazwisko byłego narzeczonego] nigdy nie zapomnę”, mal. Hugo Salmson, 1868 r., Nationalmuseum (Wikimedia Commons)

Pomniki
20180723_184437

Pomnik Gustawa Wazy w Sztokholmie przed Riddarhuset, wyk. Pierre Hubert L’Archevêque, odsłonięty w 1774 r., fot. zbigur

Nagrobek

img_8068

20180719_135624

Nagrobek Gustawa Wazy i jego dwóch pierwszych żon w katedrze w Uppsali (kaplica Wazów), 1583 r., fot. zbigur


Wybrana literatura

  • Nordisk familjebok (1907) Gustaf I.
  • Larsson Lars-Olof, Gustav Vasa – landsfader eller tyrann? (Stockholm: Prisma 2002).
  • Svalenius Ivan: Gustav I [w:] Svenskt biografiskt lexikon, Bd 17 (1967–1969).


Kategorie:Biogramy, Nowożytność

Tagi: ,

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

%d blogerów lubi to: