Gustaw I Waza (ok. 1496–1560)

Regent Szwecji 1521–1523
Król Szwecji 1523–1560

Ur. najprawdop. 12 maja 1496 r., Lindholmen (Orkesta socken, Uppland) lub Rydboholm (Östra Ryd socken, Uppland)
Rodzice: Erik Johansson (Vasa) i Cecilia Månsdotter (Eka)
Zm. 29 września 1560 r., zamek Trzech Koron (Sztokholm), pochowany 21 grudnia 1560 r. w katedrze w Uppsali

Portret Gustawa Wazy, mal. Jacob Binck, 1542 r. (Wikimedia Commons)

Gustaw I Waza, szw. Gustav I lub Gustav Vasa (ok. 1496–1560), król Szwecji (1523–1560) i jej regent (1521–1523) w czasie wojny wyzwoleńczej z Danią. Założyciel dynastii Wazów, który przekształcił państwo w silnie scentralizowaną monarchię dziedziczną. Stanął na czele narodowego powstania przeciw Duńczykom i doprowadził do faktycznego zerwania unii kalmarskiej (1523). Zaprowadził w Szwecji reformację luterańską (1527) i zbudował stałą armię narodową. Położył podwaliny pod budowę szwedzkiej mocarstwowości w XVII w. Ojciec Eryka XIV (1560–1568), Jana III (1568–1592) i Karola IX (1604–1611). Jego wnukiem był Zygmunt III Waza (1587–1632). Forma Gustaw Waza jest anachronizmem, której użycie jest poświadczone najwcześniej w 1739 r. W czasach przed wstąpieniem na tron nazywał siebie Gustawem Erikssonem (Gustav Eriksson).


Wczesne lata

Urodził się prawdopodobnie 12 maja 1496 r. w posiadłości Lindholmen w parafii Orkesta lub w Rydboholm w parafii Östra Ryd. Obie posiadłości leżą w Upplandzie i w tym czasie należały do jego rodziny. Był synem członka Rady Królestwa Erika Johanssona (Vasa) (ok. 1470–1520) i Cecili Månsdotter (Eka) (ok. 1475–1522). Jego rodzice należeli do starych rodów możnowładczych południowego Upplandu, skoligaconych z innymi wpływowymi rodami. Przez matkę był spokrewniony z regentem Stenem Sture Starszym (1470–1497 i 1501–1503), który był jego wujem. Siostra przyrodnia matki, Kristina Nilsdotter (Gyllenstierna), była żoną regenta Stena Sture Młodszego (1512–1520).

Informacje na temat jego dzieciństwa i wczesnej młodości są niepewne. Ustalenie pewnych faktów na podstawie późniejszych przekazów jest trudne ze względu na dużą liczbę mitów i sprzecznych informacji. Podstawowe wykształcenie miał zdobyć w szkole w Uppsali, gdzie miał też rzekomo odbyć studia. Według spisanej ok. 1560 r. z polecenia Gustawa Wazy kroniki Pedera Svarta, w 1514 r. przyszły król został dworzaninem regenta Stena Sture Młodszego. Duży wpływ na poglądy Gustawa, jako przeciwnika unii kalmarskiej i Danii oraz zwolennika nieograniczonych praw władcy, wywarł przebywający na dworze regenta jego bliski doradca, Hemming Gadh. Gustaw został także wprowadzony przez swojego ojca w sprawy związane z zarządzaniem majątkiem w Rydboholm.

W 1518 r., w czasie drugiej nieudanej wyprawy króla duńskiego Chrystiana II na Sztokholm przeciw regentowi Stenowi Sture Młodszemu, uczestniczył w bitwie pod Brännkyrka, gdzie według tradycji (kronika Pedera Swarta) miał jako chorąży dzierżyć główną chorągwię królestwa (huvudbaner). Wątpliwe jest jednak, że tak zaszczytna funkcja została powierzona tak młodej i jeszcze niedoświadczonej osobie, a informacja przekazana przez Pedera Swarta w spisanej wiele lat później kronice miała na celu podkreślenie rangi i odwagi przyszłego króla (Larsson 2002, s. 40).

W październiku tego samego roku znalazł się wśród sześciu zakładników, którzy zostali wywiezieni przez Chrystiana II do Danii. Gustaw został umieszczony u Erika Eriksena Bannera, dalekiego krewnego, na zamku Kalø na Jutlandii, gdzie był przetrzymywany prawie rok.

Wczesną jesienią 1519 r. udało mu się uciec i przedostać do Lubeki, dokąd przybył 30 września rzekomo przebrany, według jednej z wersji, za poganiacza wołów. 31 maja 1520 r. przedostał się drogą morską do Szwecji, schodząc na ląd na przylądku Stensö udde na południe od oblężonego w tym czasie przez Duńczyków Kalmaru. Tutaj przekonał się, że oblegani nie przejawiają większej woli walki i udał się w dalszą drogę przez Småland i Östergötland w kierunku Doliny Melaru. W tym czasie kapitulował Kalmar i Sztokholm, a 4 listopada 1520 r. Chrystian II został koronowany na króla Szwecji. Kilka dni później doszło do wydarzeń „krwawej łaźni sztokholmskiej”.

Pod koniec 1520 r. przybył do Dalarna, prowincji tradycyjnie wiernej stronnictwu Sturów, gdzie spodziewał się uzyskać pomoc przeciw Chrystianowi II. Wiadomości na temat jego początkowej działalności w Dalarna są niepewne i zostały ukoloryzowane przez późniejszą tradycję w serię bohaterskich przygód. W styczniu 1521 r. został wybrany w Mora przez mieszkańców Dalarna na ich przywódcę (hövitsman), po czym stanął na czele udanego powstania przeciw Chrystianowi II. Powstanie szybko rozszerzało się i wkrótce objęło cały kraj.

Na zjeździe w Vadstena w sierpniu 1521 r. został obrany regentem (riksförestånadare), a jego pozycja wodza wszystkich sił szwedzkich w walce z Chrystianem II stawała się coraz mocniejsza. W 1522 r. udało mu się uzyskać za cenę ustępstw handlowych pomoc Lubeki w formie okrętów, najemników i pieniędzy. Zakupione w Lubece okręty dały początek szwedzkiej flocie wojennej.

Pomoc Lubeki zadecydowała o sukcesie powstania w Szwecji. Wiosną 1523 r. w Danii wybuchło powstanie przeciw Chrystianowi II, którego zdetronizowano. 6 czerwca 1523 r. Gustaw Waza został wybrany w Strängnäs królem Szwecji, 23 czerwca wjechał uroczyście do Sztokholmu przez Bramę Południową.

Panowanie

Zmarł 29 września 1560 r. na zamku Trzech Koron w Sztokholmie. Został uroczyście pochowany 21 grudnia 1560 r. w katedrze w Uppsali.


Ocena postaci i panowania Gustawa Wazy

Gustaw Waza był człowiekiem podejrzliwym i nieufnym, co odzwierciedlają wysyłane z jego kancelarii listy do podwładnych. Nie ufał swoim poddanym, jak i cudzoziemcom. Cechowały go także silne wybuchy gniewu, w czym był podobny do swojego ojca, Erika Johanssona. W relacjach z innymi państwami wyraźny był jego kompleks niższości. Nie pochodził z rodu książęcego, jego ojciec był członkiem możnowładczej rady królestwa. Liczni wrogowie Gustawa w Niemczech nazywali go tyranem i uzurpatorem, pozbawionym ogłady „chłopskim królem”, co wywoływało u niego wybuchy bezsilnego gniewu.

Na tronie Szwecji zasiadał blisko 40 lat (1523–1560). Pod koniec swego życia próbował podsumować swoje panowanie. Najpierw stanął na czele powstania przeciwko krwawemu tyranowi, Chrystianowi II. Wyzwolił państwo od chciwych cudzoziemców, czyniąc na powrót Szwedów gospodarzami we własnym państwie. Na nowo zbudował królestwo szwedzkie i wyzwolił je z okowów papiestwa i katolicyzmu. Sam siebie uważał za wyzwoliciela, budowniczego i ojca państwa, sprawiedliwie panującym nad swoim narodem. Tak też był przedstawiany przez kolejne pokolenia i historiografię. Faktycznie, pozostawił po sobie silne i dobrze zorganizowane państwo, zupełnie inne nad jakim objął władzę na początku lat 20. XVI w. Osiągnął to poprzez swój pragmatyzm i zręczność polityczną. Był władcą ostrożnym. Potrafił drogą zręcznej propagandy zdezorientować i skłócić swoich przeciwników, aby następnie przeprowadzić celne i bezwzględne uderzenie. Łamał dane przez siebie słowo, wydawał wyroki śmierci i więził ludzi nawet na podstawie niepewnych podejrzeń. Wszystko, aby osiągnąć wyznaczony cel. Był typowym dla epoki wczesnonowożytnej władcą, realizującym w praktyce zalecenia i metody sprawowania władzy zawarte w „Księciu” Machiavellego, chociaż nie jest pewne czy znał to dzieło.

Gustawowi Wazie udało się stworzyć sprawnie funkcjonujące państwo, które według jego testamentu miało być centralnie zarządzane przez ród Wazów. Pozycja króla była bardzo silna. Podporządkowana mu była rada królestwa i z rzadka zwoływane zjazdy stanów. Pozycja Korony i władzy królewskiej była niekwestionowana.


Rodzina i potomstwo

24 września 1531 r. poślubił w sztokholmskim Storkyrka Katarzynę saską (1513–1535), córkę księcia Saksonii-Lauenburga Magnusa I. Z tego związku pochodził:

  • Eryk XIV (1533–1577), król Szwecji (1560–1568).

Jego drugą żoną była poślubiona 1 października 1536 r. w Uppsali Małgorzata Eriksdotter (Leijonhufvud) (1515–1551), z którą miał dziesięcioro dzieci:

  • Jan III (1537–1592), książę Finlandii (1556–1563), król Szwecji (1568-1592)
  • Katarzyna (1539–1610)
  • Cecylia (1540–1627)
  • Magnus (1542–1595), książę Östergötlandu
  • Karol urodzony i zmarły w 1544 r.
  • Anna (1545–1610)
  • Sten (1546–1547)
  • Zofia (1547–1611)
  • Elżbieta (1549–1597)
  • Karol IX (1550–1611), regent (1599¬–1604) i król Szwecji (1604–1611).

Po raz trzeci ożenił się 22 sierpnia 1552 r. w Vadstena z o wiele lat młodszą od siebie Katarzyną Gustavsdotter (Stenbock) (1535–1621), z którą nie miał dzieci.


Portrety
  1. Portret Gustawa Wazy, mal. Jacob Binck, 1542 r. (Wikimedia Commons)
  2. Gustaw Waza ok. 1550 r, mal. nieznany (Wikimedia Commons)
  3. Gustaw Waza ok. 1557/1558 r., mal. nieznany, Nationalmuseum (Wikimedia Commons)
  4. Portret Gustawa Wazy, mal. (przyp.) Cornelius Arendtz, 1 poł. XVII w., Nationalmuseum (Wikimedia Commons)
Malarstwo historyczne
  1. Gustaw Waza i Tomt-Margit, mal. Johan Fredrik Höckert, 1860 r., Upplandsmuseet (Wikimedia Commons)
  2. Wjazd Gustawa Wazy do Sztokholmu w 1523 r., mal. Carl Larsson, 1908 r., Nationalmuseum (Wikimedia Commons)
  3. „Dysputa religijna między Olausem Petri i Pederem Galle” (Religionssamtal mellan Olaus Petri och Peder Galle), 1883 r., Nationalmuseum (Wikimedia Commons)
  4. „Gustaw Waza znajduje swoją żonę Katarzynę Stenbock śpiącą i słyszy jak ta mówi przez sen: „Bardzo kocham króla Gustawa, ale Rosena [wg tradycji była zaręczona z Gustavem Johanssonem (Tre Rosor)] nigdy nie zapomnę”, mal. Hugo Salmson, 1868 r., Nationalmuseum (Wikimedia Commons)
Pomniki, nagrobek
  1. Pomnik Gustawa Wazy w Sztokholmie przed Riddarhuset, wyk. Pierre Hubert L’Archevêque, odsłonięty w 1774 r., fot. zbigur
  2. Nagrobek Gustawa Wazy i jego dwóch pierwszych żon w katedrze w Uppsali (kaplica Wazów), 1583 r., fot. zbigur

Numizmatyka
  1. Moneta jubileuszowa 2 kr 1921 r., wybita z okazji czterechsetnej rocznicy rozpoczęcia wojny wyzwoleńczej przeciwko Danii, fot. zbigur

Wybrana literatura

  • Nordisk familjebok (1907) Gustaf I.
  • Larsson Lars-Olof, Gustav Vasa – landsfader eller tyrann? (Stockholm: Prisma 2002).
  • Svalenius Ivan: Gustav I [w:] Svenskt biografiskt lexikon, Bd 17 (1967–1969).


Kategorie:Biogramy, Historia Szwecji, Nowożytność

Tagi: ,

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

%d blogerów lubi to: