1581 Oblężenie Narwy

6 września 1581 r. wojska szwedzkie pod wodzą Pontusa De la Gardie szturmem zdobyły pozostającą od 1558 r. w rękach moskiewskich Narwę, kładąc tym samym kres tzw. żegludze narewskiej. Po wdarciu się do miasta żołnierze szwedzcy wymordowali większość mieszkańców i obrońców Narwy. Zginęło od 4000 do 7000 ludzi, miasto splądrowano. Według relacji Pontusa De la Gardie „nikogo nie oszczędzono, tak jak jest to w zwyczaju”.

Wstęp

Wymiana handlowa państwa moskiewskiego z Europą Zachodnią wymagała dogodnego połączenia morskiego i portów. Położony nad Morzem Białym port w Archangielsku zamarzał na pół roku, zaś od Bałtyku państwo moskiewskie odcinały w Inflantach posiadłości Zakonu Kawalerów Mieczowych, a handel moskiewski odbywał się za pośrednictwem kupców inflanckich. Wywalczenie szerokiego dostępu do Morza Bałtyckiego, „okna na świat”, stanowiło jeden z podstawowych celów polityki zagranicznej cara Iwana IV (1547–1584).

W Inflantach skrzyżowały się w połowie XVI w. sprzeczne interesy krajów nadbałtyckich – Szwecji, Danii, połączonych od 1569 r. unią realną Polski i Litwy oraz dążącej do uzyskania dostępu do Bałtyku Moskwy. Na początku 1558 r. wojska moskiewskie przystąpiły do ataku i przekroczyły granice Inflant, odnosząc szereg sukcesów. Wiosną 1558 r. zdobyto Narwę, dogodny port, kontrola nad którym umożliwiła nawiązanie bezpośrednich kontaktów handlowych z Europą Zachodnią i rozwój tzw. żeglugi narewskiej.

W 1561 r. Szwecja przejęły kontrolę nad Rewlem (współ. Tallinn) i północną częścią Estonii. Celem polityki szwedzkiej na tym obszarze było przejęcie kontroli nad handlem moskiewskim poprzez skoncentrowanie go w portach w Rewlu i Wyborgu. Strona moskiewska za swojego głównego przeciwnika w walce o Inflanty uważała jednak Polskę i Litwę. Z tego powodu w 1561 r. i w 1562 r. zawarto wieloletnie rozejmy ze Szwecją i Danią. W 1567 r. doszło nawet do zawarcia sojuszu szwedzko-moskiewskiego skierowanego przeciw Polsce i Litwie, nieratyfikowanego jednak przez szwedzką Radę Królestwa.

Wybuch wojny szwedzko-rosyjskiej. Działania wojenne do końca 1580 r.

Układ sił zmienił się po detronizacji Eryka XIV w 1568 r. Tron szwedzki objął Jan III (1568–1592), szwagier króla polskiego Zygmunta II Augusta. Celem nowego króla było zakończenie trwającej od 1563 r. wojny z Danią (pierwsza wojna północna 1563–1570) i przystąpienie do walki z Iwanem IV o Inflanty. Konflikt, w historiografii szwedzkiej znany jako 25-letnia wojna z Rosją lub 25-letnia wojna północna (szw. 25-års kriget mot Ryssland lub Nordiska tjugofemårskriget 1570–1595), rozpoczął się jesienią 1570 r. atakiem wojsk carskich na Rewel.  Atak został odparty i w marcu 1571 r. Rosjanie zwinęli oblężenie.

Strona moskiewska w kolejnych latach kosztem ogromnego wysiłku zdołała odnieść pewne sukcesy. W 1573 r. w Estonii padły bronione przez szwedzkie załogi zamki Biały Kamień (Weissenstein, est. Paide) i Karkus. Na początku 1574 r. nie powiodła się wojskom szwedzkim próba zdobycia Wasenborga (Rakvere) w Estonii. Kosztowna wojna poważnie nadwyrężyła skarb szwedzki. W 1575 r. wojska carskie zajęły bronioną przez Polaków Parnawę (Pärnu). Nie powiodło się podjęte w tym roku kolejne oblężenie Rewla. Do 1576 r. w rękach Iwana IV znajdowało się prawie całe wybrzeże morskie, poza Rewlem i Rygą. Kapitulował broniony przez Szwedów zamek Padis oraz zamki Hapsal, Lode i Leal (zastawione w 1573 r. przez Szwedów pod wypłatę żołdu dla walczących w Inflantach w ich szeregach najemników skockich i niemieckich).

Wojska carskie kontynuowały działania wojenne od początku 1577 r., ponownie bezskutecznie oblegając Rewel. Król Szwecji, Jan III, zamierzał przeprowadzić latem 1577 r. atak z północnej Finlandii w kierunku portów moskiewskich nad Morzem Białym oraz operację morsko-lądową przeciwko Narwie. Na miasto miano uderzyć z dwóch kierunków, od wschodu i zachodu. Działania na lądzie miały być wspierane z morza. Następnie zamierzano kontynuować atak na Nowogród. Plany nie zostały zrealizowane i ataku z północnej Finlandii oraz na Narwę w 1577 r. nie podjęto.

W 1579 r. król polski Stefan Batory podjął zakrojone na szeroką skalę operacje wojenne przeciwko Moskwie, zdobywając w tym samym roku Połock. Równocześnie Jan III planował nowy atak na Narwę. W liście do dowódcy armii szwedzkiej w Estonii, Henrika Classona Horna, król pisał, że jeśli nie udałoby się zdobyć tego miasta, to należy je doszczętnie spalić. Narwa miała zostać zdobyta w kampanii 1579 r. poprzez zsynchronizowany atak od strony lądu i morza. Plan jednoczesnego ataku armii i floty jednak nie powiódł się.

18 lipca 1579 r. eskadra szwedzka pod dowództwem admirała Bengta Severinssona Juustena podjęła nieskuteczny atak na Narwę. Zdołano jedynie podpalić przedmieścia miasta i po załadowaniu na okręty dużej ilości zdobytych towarów handlowych eskadra szwedzka odpłynęła do Rewla, gdzie admirał Bengt Juusten otrzymał rozkaz przetransportowania z Helsingforsu (Helsinek) pod Narwę dział oblężniczych koniecznych do przeprowadzenia skutecznego ataku. Zwłoka szwedzkiego admirała zadecydowała o niepowodzeniu działań pod Narwą w 1579 r. Wojska Henrika Klassona Horna niedoczekały się wsparcia i musiały odstąpić od oblężenia. Admirał Bengt Juusten został pozbawiony dowództwa nad flotą, które powierzono Erikowi Bertilssonowi Slangowi.

Kampania 1581 r.

Późnym latem 1580 r. nowym dowódcą wojsk szwedzkich w Finlandii został Pontus De la Gardie, który jesienią tego roku po krótkim oblężeniu zdobył Korełę (Kexholm) nad jeziorem Ładoga. Zimą 1581 r. rozpoczęto przygotowania do nowego ataku na Narwę. 2 lutego 1581 r. wojska szwedzkie wyruszyły z Wyborga poprzez zamarzniętą Zatokę Fińską w kierunku jej południowego brzegu. Po pokonaniu lodem 150 km wyszły na brzeg na północny wschód od Narwy, w okolicach przylądka Kolkaanpää (ros. мыс Колганпя (Kołganpia) najbardziej na północ wysunięty punkt Półwyspu Sojkinskijego) w Ingermanlandzie. Wojska moskiewskie, które niespodziewały się przybycia Szwedów od strony wschodniej, zostały całkowicie zaskoczone[1].

Z Ingermanlandii wojska Pontusa De la Gardie skierowały się w kierunku położonych w północnej Estonii między Rewlem i Narwą zamków Wesenberg i Tolsburg. 4 marca 1581 r. kapitulowała załoga Wesenbergu, gdzie zdobyto dużą ilość prowiantu. Kilka dni później padł także Tolsburg. Pozostawiono garnizony, a Pontus De la Gardie poprzez skutą lodem Zatokę Fińską powrócił do Finlandii. W końcu maja był już w Szwecji, skąd doglądał przygotowań do kampanii przeciw Moskwie.

Od czasu, kiedy w listopadzie 1580 r. Pontus De la Gardie zdobył po czterodniowym oblężeniu Korełę (Kexholm), Jan III na nowo snuł plany przeprowadzenia wielkiego ataku w kierunku Nowogrodu. Podjęto odpowiednie przygotowania do wystawienia 30 500 ludzi, którzy mieli według planów uczestniczyć w tym ataku.

Jednocześnie wojska szwedzkie w Estonii pod dowództwem Karla Horna odbijały latem 1581 r. z rąk moskiewskich kolejne zamki. Pod koniec lipca 1581 r. zdobyto Lode i Leal. W sierpniu padł Hapsal. W rękach szwedzkich była cała Estonia poza Białym Kamieniem (Weissenstein). Karl Horn dysponował prawie 8000 żołnierzy, w tej liczbie 5800 piechoty i 2150 jazdy. Według Pontusa De la Gardie były to wystarczające siły, aby pokusić się o zajęcie Białego Kamienia i Narwy.

Do zdobycia Białego Kamienia został skierowany Kasper Tiesenhausen na czele chorągwi jazdy (ok. 300 ludzi) i trzech fänik piechoty (ok. 1500 ludzi). Pozostałe siły szwedzkie pod dowództwem Pontusa De la Gardiego skierowały się pod Narwę z zamiarem opanowania silnie ufortyfikowanego miasta i położonej na prawym brzegu rzeki Narwa twierdzy Iwangorod.

Oblężenie Narwy

Wojska szwedzkie Pontusa De la Gardiego stanęły pod Narwą 18 sierpnia 1581 r. Przybyły także posiłki, przetransportowane z Finlandii przez okręty Clasa Fleminga. Wódz szwedzki dysponował ok. 10 000 ludzi i silną artylerią oblężniczą. Według fińskiego historyka Wernera Tawaststjerny wojska szwedzkie składały się z 8 chorągwi jazdy (ok. 2400 ludzi) i 16 fänik piechoty (7000-8000 ludzi) oraz 138 artylerzystów. Można było liczyć także na wsparcie floty. Liczba piechoty uczestniczącej w szturmie mogła być jednak niższa, gdyż jedynie 12 z 16 fänik otrzymało zapłatę za oblężenie.

Roboty oblężnicze rozpoczęto bezpośrednio po przybyciu pod Narwę. Okopy kopano w formie zygzaka, co było nowością w szwedzkiej sztuce wojennej, zaprowadzoną ponoć przez Pontusa De la Gardie. Przekazy o przebiegu oblężenia i samego szturmu są nieliczne. Przede wszystkim są to wiadomości pochodzące z napisanych już po zdobyciu Narwy listów.

Pontus De la Gardie przybył osobiście pod Narwę 26 sierpnia 1581 r. Przeprowadzono wówczas silny atak większością sił szwedzkich po zachodniej stronie rzeki Narwy. Na wschodnim brzegu do ataku ruszyły 4 fäniki piechoty i 60 jeźdźców pod dowództwem Hermana Fleminga. 30 sierpnia wojska rosyjskie wykonały kontratak w kierunku Iwangorodu, w wyniku którego zdobyto ciężkie działo, zabito 4 artylerzystów i pewną liczbę żołnierzy.

4 września niewielkiej grupie żołnierzy szwedzkich pochodzących z Västmanlandu udało się podpalić most łączący Narwę z Iwangorodem. Ostrzał murów miejskich, których grubość miała dochodzić nawet do 5 m, rozpoczęto z trzech stron, także z dział okrętowych. Artyleria wykonała swoje zadanie i w murach pojawiły się spore wyłomy. W wielu miejscach doszło do ich całkowitego zawalenia. Oblegający zaczęli przygotowawywać się do szturmu. Propozycja kapitulacji została przez obrońców miasta odrzucona.

Szturm, przeprowadzony według Pontusa De la Gardie całością sił, rozpoczął się 6 września. Narwa padła po dość krótkiej walce. Rozpoczęła się rzeź obrońców i mieszkańców miasta. „Nikogo nie oszczędzono, tak jak jest to w zwyczaju”, pisał wódz szwedzki w swojej relacji. Według przekazów życie miało stracić od 4000 do 7000 ludzi, z czego około 1/3 stanowili żołnierze z garnizonu Narwy. Po stronie szwedzkiej miało być 100 zabitych. Żołnierze szwedzcy mieli pozwolenie na trwającą 24 godziny grabież miasta. Narwa została splądrowana, oszczędzono jedynie kościoły[2].

Zakończenie

IMG_2900

„Galten” i „Suggan” – dwa brązowe działa rosyjskie, odlane w 1577 i 1579 r.; pierwsze z nich (po lewej) zostało zdobyte w 1581 r. po szturmie Narwy. Zewnętrzny dziedziniec zamku Gripsholm, fot. zbigur (2018)

Po zdobyciu Narwy Szwedzi skierowali swoją uwagę na pobliski Iwangorod. Rozpoczęto regularne oblężenie i ostrzał twierdzy, bronionej przez dwutysięczną załogę. De la Garde przystał na prośbę obrońców Iwangorodu o trzydniowy rozejm. W tym czasie oblężeni mieli nadzieję na nadejście odsieczy, której się jednak nie doczekali. 18 września 1581 r. Iwangorod kapitulował.

Niedługo potem cała Estonia znalazła się w rękach szwedzkich. Pod kontrolą szwedzką była też Ingermanlandia i Koreła (Kexholm) z okręgiem. Tym samym Szwedzi kontrolowali cały pas wybrzeża wokół Zatoki Fińskiej. Pontus De la Gardie przy dźwięku dzwonów kościelnych triumfalnie wjechał do Rewla. W kościele św. Mikołaja odbyła się uroczysta Msza dziękczynna, podczas której odśpiewano Te Deum. Z armat na murach miejskich oddano salut.

Wojna szwedzko-moskiewska trwać miała jeszcze wiele lat. W 1583 r. na rzeką Plussa zawarto rozejm, który przedłużano w kolejnych latach. W latach 1590–93 walki rozgorzały na nowo. Wojna zakończyła się w maju 1595 r. zawarciem traktatu pokojowego w Tiazwinie. Na pewien czas uregulowano granice szwedzko-moskiewską. Koreła (Kexholm) miała zostać zwrócona Moskwie, która ze swej strony uznała Estonię z Narwą za posiadłość szwedzką.


Bibliografia

  • Andersson Ingvar, Dzieje Szwecji (Warszawa: PIW 1967).
  • Ericson Wolke Lars, Hårdstedt Martin, Iko Per, Sjöblom Ingvar, Åselius Gunnar, Svenska slagfält (Stockholm: Wahlström&Widstrand 2003).
  • Larsson Olle, Marklund Andreas, Svensk historia (Lund: Historiska Media 2012).

Przypisy

[1] Nie była to pierwsza przeprawa przez skutą lodem Zatokę Fińską podczas tej wojny. W końcu stycznia 1575 r. pas wybrzeża Finlandii, od półwyspu Porkkala po miasto Borgå (Porvoo), spustoszyło 1200 Tatarów na służbie carskiej. W lutym 1578 r. Henrik Klasson Horn przeprawił się po lodzie na południowy brzeg z czteroma fänikami piechoty i czteroma chorągwiami jazdy.

[2] 123 lata później, w sierpniu 1704 r., doszło do kolejnej rzezi mieszkańców i obrońców Narwy. Tym razem stroną atakującą były wojska cara Piotra I.



Kategorie:Artykuły, Bitwy, Nowożytność

Tagi: , , ,

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

%d blogerów lubi to: