Chrystianowi II, który myślał o wielkim imperium nordyckim, udało się na krótko wprowadzić w Szwecji rządy absolutne. Opór społeczeństwa szwedzkiego miał zostać zdławiony przez odpowiednie prawa.

Powrót Chrystiana II do Danii. Nastroje w Szwecji na przełomie 1520/1521 r.

Późną jesienią 1520 r., po wydarzeniach krwawej łaźni sztokholmskiej, Chrystian II wyruszył w drogę powrotną do Danii. Podczas jego nieobecności w Szwecji sprawami państwa miała się zajmować Rada Królestwa (Riksråd), w której główną rolę mieli odgrywać dwaj Duńczycy: Didrik Slagheck i Jens Andersen Beldenack. Didrik Slagheck został wyznaczony królewskim namiestnikiem w Sztokholmie oraz objął biskupstwo w Skarze po straconym biskupie Vincentusie. Jens Andersen Beldenack objął biskupstwo w Strängnäs. W Radzie zasiadali także arcybiskup Gustaw Trolle i biskup Västerås, Otto Svinhufvud.

Chrystian II wybrał drogę lądową przez Östergötaland i Småland. Wówczas wydał także rozkazy nowych egzekucji, które przeprowadzono w Vadstena i Jönköping. Z jego rozkazu pod murami zamku Raseborg ścięto przebywającego w Finlandii biskupa Hemminga Gadha.

Stronnictwo Sturów wydawało się być pokonane, a tym samym realny opór przeciw rządom Chrystiana II wydawał się być mało prawdopodobny, chociaż jeszcze przed wyruszeniem króla w drogę powrotną trwały przygotowania do lokalnych wystąpień, na których czele stanęli dawni zwolennicy regenta Stena Sture Młodszego. Wydarzenia sztokholmskie dostarczyły przeciwnikom Chrystiana II szczególnego materiału agitacyjnego. Zawiłości prawa kanonicznego zastosowane podczas procesu nic nie mówiły prostemu ludowi, przestraszonemu postępowaniem strony zwycięskiej. Kristina Gyllenstierna, wdowa po regencie Stenie Sture Młodszym, otrzymała w 1520 r. od mieszkańców Dalarna pismo ze skargą, że „…żaden dobrze urodzony człowiek z rycerstwa nie chce się podjąć pomocy dla pospolitego ludu w Szwecji i ukarania tych wrogów, ludzi królewskich, którzy przybyli tu do państwa, mordują, palą i rabują” (Andersson, 1967, s. 104). Brakowało jedynie odpowiedniego przywódcy, stanąłby na czele powstania przeciw królowi. Kristina Gyllenstierna i jej synowie zostali uwięzieni; najważniejsi dawni stronnicy Sturów pochodzący z niższej szlachty i mieszczaństwa zginęli lub uciekli, zaś możnowładcy złożyli hołd Chrystianowi II.

Ogólne niezadowolenie w kraju było duże. Szczególny niepokój i niechęć wzbudzała wieść, że Chrystian II zamierza rozbroić ludność chłopską. Niespokojnie było przede wszystkim w Smålandzie i Dalarna.

W Smålandzie działał Klas Kyle, który zorganizował w okresie Bożego Narodzenia 1520 r. zbrojne wystąpienie przeciw Duńczykom. Na początku 1521 r. do Chrystiana II doszły także pierwsze wiadomości o działalności młodego Gustawa Erikssona (Wazy), który podburzał ludność w Dalarna.

Wybuch powstania w Dalarna w 1521 r.

Gustaw Eriksson (Waza) był na przełomie 1520/1521 r. najbliższym dorosłym żyjącym męskim krewnym Kristiny Gyllenstierny. Wychowany na dworze Stena Sture Młodszego, był jednym z sześciu zakładników wywiezionych jesienią 1518 r. do Danii przez Chrystiana II. We wrześniu 1519 r. udało mu się zbiec z Danii do Lubeki, gdzie przebywał do wiosny 1520 r. 31 maja 1520 r. przybył drogą morską do Szwecji, schodząc na ląd na przylądku Stensö udde niedaleko oblężonego przez Duńczyków Kalmaru. Tutaj przekonał się, że oblegani nie przejawiają większej woli walki i udał się w dalszą drogę przez Småland i Östergötland w kierunku Doliny Melaru. W tym czasie kapitulował Kalmar i Sztokholm, a 4 listopada 1520 r. Chrystian II został koronowany na króla Szwecji.

W tym czasie Gustaw Waza przebywał w należącym do krewnych majątku Rävsnäs niedaleko Mariefred. Tutaj otrzymał wiadomość o wydarzeniach w Sztokholmie, gdzie stracono m.in. jego ojca, Erika Johanssona i szwagra, Joakima Brahe. Jego babka, matka, dwie siostry i ciotka Kristina Gyllenstierna zostały uwięzione. Cały majątek skazanych i straconych został skonfiskowany, co oznaczało ekonomiczną ruinę dla młodego Gustawa Wazy. Nie mając nic do stracenia pod koniec listopada 1520 r. opuścił Rävsnäs i przeprawiając się przez Melar skierował się do Dalarna, prowincji tradycyjnie wiernej stronnictwu Sturów. Tam spodziewał się uzyskać pomoc w walce przeciw Chrystianowi II.

Wiadomości o początkowym okresie pobytu i działalności Gustawa Wazy w Dalarna są niepewne. Późniejsza tradycja ukoloryzowała jego przygody w tej prowincji, czyniąc z nich nieomal bohaterską legendę, gdzie nie sposób rozstrzygnąć co jest prawdą, a co fikcją. Sam Gustaw Waza polecił wiele lat później spisać te wydarzenia swojemu kronikarzowi, Pederowi Svartowi. Miał się on więc na początku zatrzymać u swojego dawnego kolegi z okresu nauki w Uppsali, Andersa Perssona z Rankhyttan. Tam został rozpoznany i musiał uciekać. Następnie miał przybyć nad jezioro Siljan, gdzie miał prowadzić rozmowy z okolicznymi chłopami. Nie udało mu się ich namówić do wystąpienia przeciw Chrystianowi II i ścigany przez ludzi króla skierował się ku granicy norweskiej. Według kroniki Pedera Svarta do ludności Dalarna doszły jednak w tym czasie wieści o postępowaniu Chrystiana II i Gustaw Waza został zawrócony pod Limą z drogi do Norwegii.

W styczniu 1521 r. Gustaw Waza został wybrany w Mora przez mieszkańców Dalarna na ich politycznego i wojskowego przywódcę (hövitsman) i stanął na czele powstania przeciw Chrystianowi II.

Powstanie w Dalarna szybko się rozszerzało. Do powstania przyłączyli się górnicy z Bergslagen, rzucając hasło: „przyłączcie się do nas i uwolnijcie się sami i wasze dzieci, tak jak robili to dawniej wierni Szwedzi” (Andersson, 1967, s. 105). Wystąpienie górników w głównej mierze wynikało z obawy o interesy handlowe. Chrystiana II był wrogo nastawiony wobec Lubeki, głównego pośrednika w handlu metalami pochodzącymi z Bergslagen, co realnie zagrażało szwedzkiemu eksportowi.

Wydarzenia te zaniepokoiły przedstawicieli Chrystiana II w Sztokholmie. Na czele niewielkich liczebnie wojsk w kierunku Dalarna wyruszył Didrik Slagheck. Został on jednak pokonany przez powstańców przy przeprawie Brunnbäcks färja w kwietniu 1521 r. Na stronę Gustawa Wazy przeszła większa część środkowej Szwecji. Udało się także nawiązać kontakt z korsarzami należącymi do stronnictwa Sturów, którzy na Bałtyku atakowali statki duńskie.

Na wiosnę 1521 r. walki toczyły się wokół Västerås i w Upplandzie, a oddziały powstańcze docierały pod Sztokholm. W Värmlandzie wybuchło powstanie na czele z lagmanem Nilsem Olofssonem. Powstanie wybuchło też w Smålandzie.

Wiosną 1521 r. arcybiskup Gustaw Trolle ogłosił, że został wybrany przez Radę Królestwa regentem. Wezwał także na ogólnokrajowy zjazd do Sztokholmu na lipiec 1521 r. Wojska arcybiskupa zostały jednak pokonane przez Gustawa Wazę w Upplandzie i Gustaw Trolle musiał wycofać się do Sztokholmu. Wobec tych niepowodzeń arcybiskup zrezygnował z godności regenta. Stopniowo także, w miarę odnoszonych sukcesów, na stronę powstańców przeszła większość arystokracji zasiadającej w Radzie. W Västergötlandzie Ture Jönsson (Tre Rosor), poważany członek Rady Królestwa, spokrewniony z Gustawem Wazą, przyłączył się do niego już wiosną 1521 r. W związku z tym miał wypowiedzieć słowa: „Lepiej być z najlepszymi w swym kraju ojczystym, niż żebrać o chleb na obczyźnie” (Andersson, 1967, s. 105).

Na zjeździe w Vadstena w sierpniu 1521 r. Gustaw Waza został obrany regentem (riksföreståndare), a jego pozycja stawała się coraz mocniejsza. Jesienią 1521 r. do Gustawa Wazy przyłączył się biskup Hans Brask z Linköping. Członkowie pozostawionego w Sztokholmie przez Chrystiana II rządu udali się do Danii.

Działania wojenne do końca 1522 r. Pomoc Lubeki

W 1522 r. powstańcy zdobyli Nyköping, Västerås, Örebro oraz zamki Stegeholm i Stegeborg w Östergötlandzie. W rękach duńskich pozostawały jednak nadal ważne ośrodki nadmorskie – Sztokholm, Kalmar i Älvsborg oraz zamki w Finlandii. Do ich skutecznej blokady, a następnie opanowania potrzebna była flota. Wody Bałtyku kontrolował jednak duński dowódca morski Søren Norby. Pod jego kontrolą pozostawał Kalmar oraz wyspy Olandia i Gotlandia.

Gustaw Waza potrzebował broni i doświadczonych żołnierzy. Odczuwalny był także brak importowanych towarów. Jedynym rozwiązaniem tych problemów było nawiązanie kontaktu z Lubeką, z którą Gustaw Waza od czasu pobytu w tym mieście na przełomie 1519/1520 r. utrzymywał dobre kontakty.

Polityka Chrystiana II wobec Lubeki była wroga. Król duński, żonaty z siostrą cesarza Karola V, Elżbietą burgundzką, utrzymywał bliskie kontakty z Holendrami, głównymi rywalami handlowymi miasta. Jedynie przed 1520 r., szykując się na ostateczną rozprawę ze stronnictwem Sturów w Szwecji, Chrystian II zawarł sojusz z Hanzą. Jednak już po kapitulacji Sztokholmu 5 września 1520 r., kiedy uznał, że jego pozycja w Szwecji jest niezagrożona, powrócił do swej dawnej antyhanzeatyckiej polityki. Planował utworzenie nordyckiej kompanii handlowej, która wyparłaby pośrednictwo Hanzy w handlu skandynawskim. Zamierzał także podnieść cło na Sundzie oraz nawiązać bliższe kontakty handlowe z Holendrami. Podczas swojej wizyty w Niderlandach latem 1521 r. Chrystian II wzywał cesarza do poparcia pretensji duńskich wobec Lubeki oraz o wydanie zakazu kontaktów miasta z powstańcami szwedzkimi.

W tej sytuacji Lubeka nawiązała kontakt ze stryjem Chrystiana II, księciem Fryderykiem holsztyńskim, który od dawna pozostawał w sporze ze swym bratankiem. Lubeka zawarła także sojusz z Gdańskiem, swoim konkurentem w handlu bałtyckim. Oba miasta miały wystąpić wspólnie przeciw Chrystianowi II i wspierać powstańców szwedzkich. W ten sposób Lubeka znalazła się w sierpniu 1522 r. w stanie wojny z Danią.

Już na początku 1522 r. Gustaw Waza za pośrednictwem Korta Königa i Hermana Iserhela zwrócił się do Lubeki z prośbą o pomoc. W zamian Lubeka miała otrzymać prawo bezcłowego handlu ze Szwecją, zaś kupcy szwedzcy mieli ograniczyć swój handel jedynie do rejonu Bałtyku i nie przekraczać Sundu. Gustaw Waza zaoferował Lubece także „wieczny sojusz”. Propozycje tą odrzucili lubeczanie z uwagi na to, że podlegali zwierzchnictwu cesarza. Jednak ze względu na konflikt z Danią byli zainteresowani wspieraniem szwedzkiego powstania.

Gustawowi Wazie udało się nakłonić Lubekę do udzielenia Szwecji pomocy w okrętach, najemnikach i pieniądzach. Wiosną 1522 r. do Szwecji przybyły pierwsze oddziały wysłane z Lubeki. Kolejne przewieziono jesienią 1522 r. Z ich pomocą Gustaw Waza zdobył m.in. w 1523 r. zamek sztokholmski oraz wyparł Duńczyków z Finlandii.

Powstańcom szwedzkim sprzyjały także wypadki w samej Danii. Na wiosnę 1523 r. wybuchło tam powstanie przeciw królowi, który został zmuszony do opuszczenia kraju. Jeszcze w 1522 r. Gustaw Waza polecił wydrukować w wielu egzemplarzach manifest w języku niemieckim skierowany przeciw Chrystianowi II – pierwszy akt, dla „którego władza państwowa w Szwecji użyła prasy drukarskiej” (Andersson, 1967, s. 106).

W pierwszej połowie 1523 r. w rękach duńskich pozostawały jeszcze trzy najważniejsze twierdze szwedzkie: Sztokholm, Kalmar i Älvsborg oraz większa część Finlandii. O stosunkowo szybkim przejęciu kontroli nad tymi częściami kraju zadecydowały jednak pieniądze, okręty i najemnicy z Lubeki.

Działania wojenne w 1523 r.

Na przełomie 1522 i 1523 r. strona szwedzka podjęła działania wojenne także w kierunku pogranicznych prowincji duńskich i norweskich. Pretensje szwedzkie do Skånelandskap i Gotlandii, aktualne od czasów króla Magnusa Erikssona, podjęto na nowo.

Oddziały najemne pod wodzą Berenda von Melen zajęły Blekinge. Na zachodzie zajęto Viken (północna część Bohuslän).

Wiosną 1523 r. Duńczycy opuścili Älvsborg. Na początku lipca 1523 r. Berend von Melen przyjął kapitulację zamku kalmarskiego. W lecie 1523 r. opanowano Finlandię.

Gustaw Waza wybrany królem Szwecji (6 czerwca 1523 r.)

Pomoc Lubeki pociągnęła za sobą pewne konsekwencje. Wysoka rada rządząca Lubeką zainteresowana była zdobyciem pewnych gwarancji dla zainwestowanego kapitału w politykę skandynawską. W Szwecji musiał istnieć trwały i uznany rząd. Lubeka domagała się wyboru króla.

W momencie obioru władcy Szwecji sytuacja międzynarodowa była skomplikowana. Pod koniec 1522 r. część duńskiej Rady Państwa wypowiedziała posłuszeństwo Chrystianowi II, szukając pomocy w Lubece i u księcia Fryderyka holsztyńskiego. Lubeka i książę Fryderyk zawarli wspólny sojusz, w którym Fryderyk obiecał utrzymanie przywilejów miasta we wszystkich trzech krajach unii, także w Szwecji. W marcu 1523 r. książę Fryderyk holsztyński został obrany królem Danii. Chrystian II musiał opuścić kraj. Fryderyk I wraz z duńską Radą Państwa podjął próbę utrzymania unii kalmarskiej, wysuwając propozycję wspólnego spotkania w celu uzgodnienia warunków utrzymania unii.

Odpowiedzią na duńską propozycję był Riksdag, który zebrał się w Zielone Świątki 1523 r. w Strängnäs. Obecni byli tam wysłannicy Lubeki, członkowie rady miasta Bernd Bomhouwer i Hermann Plönnies. Ich obecność dodatkowo komplikowała sytuację. Lubeka aktywnie wsparła Fryderyka I, przyczyniając się do objęcia przez niego tronu duńskiego, uzyskując w zamian obietnicę utrzymania przywilejów Hanzy we wszystkich krajach nordyckich. Gustaw Waza był zmuszony zagwarantować utrzymanie uprzywilejowanej pozycji handlowej miasta w Szwecji. Przedstawiciele Lubeki zażądali gwarancji na piśmie. Wydania takiego potwierdzenia udało się jednak Gustawowi Wazie uniknąć. Stwierdził on, że sprawa przywilejów handlowych jest ściśle związana propozycją sojuszu, za którym od początku postulował.

W sobotę, 6 czerwca 1523 r., Gustaw Waza wybrany został królem Szwecji. Elekcja zakończyła się uroczystościami kościelnymi, podczas których radni Lubeki zajęli honorowe miejsca u boku króla. Niedługo potem Gustaw Waza i zrekonstruowana Rada Królestwa nadali Lubece i jej sojusznikom korzystne przywileje handlowe. Kupcy Hanzy byli teraz pewni, że przy pomocy młodego króla łatwo będą odtąd osiągać swoje cele.

21 czerwca 1523 r. nowo obrany król Szwecji wjechał uroczyście do Sztokholmu „przez Port Południowy, i został tam przywitany i przyjęty z wielką ceremonią, okazałością i uroczyście, jak się należy” (Andersson, 1967, s. 107).

Wyprawa na Gotlandię w 1524 r.

W rękach wiernego Chrystianowi II Sørena Norby pozostawała Gotlandia z Visby. Wyspa stała się bazą działalności kaperskiej. Przy wsparciu Lubeki Gustaw Waza zorganizował wiosną 1524 r. ekspedycję pod wodzą Berenda von Melen. Obszar poza murami Visby szybko znalazł się pod kontrolą wojsk szwedzkich. Rozpoczęto oblężenie Visby. O losie Gotlandii zadecydowały jednak rozmowy pomiędzy Fryderykiem I a Gustawem Wazą podjęte wczesną jesienią 1524 r. w Malmö, w wyniku których wojska szwedzkie musiały opuścić Gotlandię.

Znaczenie sukcesu Gustawa Wazy

W kolejnych latach od Szwecji odpadały zajęte przez nią w trakcie walk w latach 1521–1523 prowincje duńskie. Ostatnią była Viken, pozostająca do 1532 r. w rękach szwedzkich. Podjęta w 1524 r. próba opanowania Gotlandii zakończyła się niepowodzeniem. Pomimo to polityka Gustawa Wazy doprowadziła do pełnego sukcesu. Sprzyjały mu okoliczności takie jak poparcie Lubeki oraz kryzys wewnętrzny w Danii. Wszystko to pozwoliło na wyrwanie się Szwecji z unii kalmarskiej. Średniowieczne marzenia o wielkim państwie nordyckim rozpadły się. Nowemu królowi Szwecji udało się doprowadzić do całkowitego powodzenia sprawę, którą podejmowali wcześniej Sturowie – udało mu się utworzyć jednolite, kierowane przez silną władzę centralną państwo narodowe.

• Andersson Ingvar, Dzieje Szwecji (Warszawa: PIW 1967).
• Den Svenska Historien. Band 4 Gustav Vasa. Riket formas (Stockholm: Bonnier 1992).
• Rosén Jerker, Svensk historia. Tiden före 1718 (Lund: Esselte Studium, 4:e uppl. 1978).

Kategorie:Artykuły, Historia Szwecji, Nowożytność, Wojny, powstania

Tagi: Gustaw Waza, Powstania w Szwecji, Szwecja pierwszych Wazów, Szwecja XVI wiek