1520 Koronacja Chrystiana II. „Krwawa łaźnia sztokholmska”

W pierwszych dniach listopada 1520 r. w Sztokholmie miały miejsca wydarzenia, które w rezultacie miały doprowadzić w Szwecji do wybuchu powstania przeciwko Duńczykom i wyniesienia na tron dynastii Wazów. Idea unii kalmarskiej została w ten sposób trwale pogrzebana. Początkowo jednak nic nie zapowiadało takiego rozwoju sytuacji. Po koronacji Chrystiana II na króla Szwecji 4 listopada 1520 r. rozpoczęły się zwyczajowe uroczystości, brutalnie zakończone kilka dni później, najpierw procesem, a następnie publiczną egzekucją (8–9 listopada 1520 r.) na rynku sztokholmskim dawnych stronników zmarłego regenta Stena Sture Młodszego.

Stortorget w listopadowe popołudnie (2017), fot. zbigur


Na początku 1520 r. armia Chrystiana II wkroczyła do Västergötlandu. 19 stycznia 1520 r. na zamarzniętym jeziorze Åsunden (na południe od współczesnego Ulricehamn; do 1741 r. Bogesund) wojska króla duńskiego pokonały armię regenta Stena Sture Młodszego, który został ciężko ranny już na samym początku bitwy. W następstwie odniesionej rany regent zmarł 3 lutego. Wojska dążącego do przywrócenia unii kalmarskiej Chrystiana II bez większych przeszkód kontynuowały marsz w głąb Szwecji.

Po śmierci regenta Stena Sture Młodszego, szwedzka Rada Królestwa 6 marca 1520 r. w Uppsali zaprzysięgła Chrystianowi II wierność jako królowi Szwecji. W zamian jego przedstawiciele przyrzekli amnestię i rządy zgodne z obowiązującymi prawami. Wolność odzyskał arcybiskup Uppsali Gustav Trolle, który rozpoczął współpracę z Chrystianem II.

Walki ze zwolennikami zmarłego regenta, głównie chłopami i górnikami z Dalarna oraz mieszczanami broniącymi oblężonego Sztokholmu, trwały całe lato 1520 r. Już w maju 1520 r. Sztokholm został zablokowany także od strony morza. Do wczesnej jesieni 1520 r. zamku sztokholmskiego broniła wdowa po regencie, Kristina Nilsdotter (Gyllenstierna). Poddała miasto i zamek dopiero po obietnicy amnestii dla siebie i swoich stronników oraz za namową m.in. biskupa Hemminga Gadha. 7 września 1520 r. Chrystian II uroczyście wjechał do Sztokholmu.

  1. Śmierć Stena Sture Młodszego na zamarzniętym Melarze, mal. Carl Gustaf Hellqvist, 1880 r. (Wkimedia Commons)
  2. Chrystian II, mal. nieznany, pocz. XVI w. (Wikimedia Commons)

Koronacja Chrystiana II

Niedługo po kapitulacji Kristiny Nilsdotter Chrystian II na krótko powrócił do Danii. Pod koniec października 1520 r. był już z powrotem w Sztokholmie, gdzie pod osłoną swoich żołnierzy przyjął w dzień Wszystkich Świętych na wzgórzu Brunkeberg hołd stanów szwedzkich, ale nie jako król elekcyjny, lecz jako monarcha dziedziczny. Oznaczało to wielką porażkę dla szwedzkiej Rady, dla której najważniejszą zasadą w okresie późnego średniowiecza było utrzymanie monarchii elekcyjnej.

W niedzielę 4 listopada 1520 r. Chrystian II został koronowany na króla Szwecji w sztokholmskim kościele pod wezwaniem św. Mikołaja (Storkyrka) przez przywróconego do godności arcybiskupa Uppsali Gustava Trolle. Arcybiskupowi towarzyszyło czterech sufraganów. Przy okazji koronacji ponownie zostały potwierdzone obietnice amnestii wobec dawnych stronników regenta. Zgodnie ze zwyczajem rozpoczęły się trzydniowe uroczystości dworskie, uczty i ceremonie m.in. pasowania na rycerza, ale jedynie panów duńskich.

Wydawało się, że sytuacja w Szwecji unormalizuje się. Arcybiskup Gustav Trolle dążył jednak do dokonania zemsty w imieniu swoim i Kościoła. Oznaczało to ostateczną rozprawą ze stronnictwem Sturów.

Przebieg wydarzeń, które doprowadziły do egzekucji na rynku sztokholmskim blisko 100 osób, jest możliwy do dość szczegółowego odtworzenia. Problematyka związana z tymi wydarzeniami jest jedną z bardziej dyskutowanych kwestii w historii Skandynawii. Do najważniejszych zachowanych źródeł należy m.in wyrok sądu kościelnego, tzw. sentencja, z 8 listopada 1520 r. z załączonym długim pismem oskarżycielskim, sporządzonym i odczytanym 7 listopada przez arcybiskupa Gustava Trolle. Kolejnym źródłem jest relacja sporządzona na zamówienie Gustawa Wazy w 1523 r. przez uczestniczących w wydarzeniach członków kapituły w Uppsali oraz późniejsza relacja Olausa Petri (lata 30.–40. XVI w.), także naocznego świadka.


Blodbadstavlan, niezachowany oryginał przedstawiający wydarzenia „krwawej łaźni” powstał jako drzeworyt w 1524 r. w Antwerpii na zamówienie Gustawa Wazy. Na zdjęciu zachowany miedzioryt z 1676 r. (Wikimedia Commons)


Stockholms blodbad. Przebieg wydarzeń 7–10 listopada 1520 r.

Trzy dni po koronacji, w środę 7 listopada 1520 r. około południa w wielkiej sali zamku sztokholmskiego zebrali się członkowie szwedzkiej Rady na rozmowy z królem. Wówczas z rozkazu Chrystiana II zamknięto bramy zamku. Nikt z obecnych nie mógł zostać bez zgody władcy wypuszczony na zewnątrz.

Po zamknięciu bram i zajęciu przez króla miejsca na tronie zostało odczytane przez Jona Erikssona, kanonika z Uppsali (Åberg 1992, s. 204), pismo oskarżycielskie sporządzone przez arcybiskupa Gustava Trolle. W piśmie tym arcybiskup wymienił popełnione wykroczenia wobec niego i jego poprzednika, arcybiskupa Jakoba Ulfssona oraz biskupa Västerås, Otto Svinhufvuda. Oskarżał o nie „zmarłego heretyka pana Stena” i inne wymienione z nazwiska osoby – szesnastu mężczyzn i dwie kobiety – wśród nich wdowę po regencie Kristinę Nilsdotter i jej dwóch braci. Do winnych „jawnej herezji” zaliczył także burmistrza i radę miejską Sztokholmu.

Wykorzystanego wobec swoich wrogów określenia „jawni heretycy” arcybiskup musiał użyć, aby rozstrzygnąć sprawę na swoją korzyść w oparciu o prawo kanoniczne. Potwierdzona przez Chrystiana II obietnica powszechnej amnestii uniemożliwiła arcybiskupowi przeprowadzenie swoich zamiarów na gruncie prawa świeckiego, w porozumieniu z królem. Zmarły regent i jego stronnicy, zgodnie z prawem kanonicznym, mieli zostać uznani za heretyków, wobec których nie obowiązywało dane słowo.

Gustav Trolle szczegółowo także przedstawił i wyliczył szkody materialne jakie poniósł on sam i inni przedstawiciele Kościoła, które szacował na zawrotną sumę miliona marek srebra. Na zakończenie arcybiskup zwrócił się o wymierzenie sprawiedliwości do króla Chrystiana II.

Po odczytaniu pisma Gustava Trolle skonsternowani oskarżeni na swoją obronę przedstawili dokument sporządzony na zjeździe sztokholmskim jesienią 1517 r., w którym podpisani zobowiązywali się razem ze Stenem Sture Młodszym, iż arcybiskup „nie powróci do swej katedry”, a jego zamek biskupi Stäket zostanie zniszczony. Wykorzystane to jednak zostało jako dowód ich winy. Osoby, których pieczęcie znajdowały się pod tym dokumentem, zostały przesłuchane.

Ożywiona dyskusja trwała wiele godzin. Jedna z szesnastu zawieszonych pod tym dokumentem pieczęci należała do biskupa Linköping Hansa Braska. Z chwilą wystawiania dokumentu miał on pod swoją pieczęcią ukryć skrawek papieru z protestem („Härtill är jag nödd och tvungen”) wobec decyzji o usunięciu arcybiskupa (stąd wyrażenie w języku szwedzkim brasklapp oznaczające „ukryte zastrzeżenie”). „Protestacja” biskupa Hansa Braska została odczytana, a jemu udało się ocalić życie.

Wieczorem do sali obrad, już po jej opuszczeniu przez króla, weszli żołnierze z Clausem Bille i Sørenem Norrby na czele. Podejrzane osoby, w tym biskupi Skary i Strängnäs, były wzywane imiennie, a następnie wyprowadzane i zamykane w wieży. Pozostałych przeprowadzono do niewielkiej komnaty, gdzie w niepewności spędzili noc.

W czwartek, 8 listopada 1520 r. w obecności króla zebrał się pod przewodnictwem arcybiskupa Odense Jensa Beldenaka sąd kościelny. W jego skład weszli m.in. Laurentius Andreæ, biskup Hans Brask, Gustav Trolle i Otto z Västerås (Larsson 2003, s. 442).

Rozprawa nie trwała długo. Ponownie odczytano pismo oskarżycielskie arcybiskupa Gustava Trolle i wydano orzeczenie. Wyrok uzasadniono sprzeciwem oskarżonych wobec interdyktu papieskiego oraz ich przysięgi, iż arcybiskup „nigdy nie zostanie uwolniony i nie powróci do swej katedry” i tym samym w swoim „niechrześcijańskim sprzysiężeniu w jawny sposób wystąpili przeciw posłuszeństwu należnemu Kościołowi” (Andersson 1967, s. 103). Uznano ich za winnych jawnej herezji. Wyrok ten obejmował także stronników Stena Sture Młodszego. Wymierzenie kary sąd kościelny pozostawił „ramieniu świeckiemu”, czyli królowi.

Jednak straceni mieli zostać także duchowni – dawni stronnicy Stena Sture Młodszego. Tym samym nastąpiło odejście od pozornie legalnych form. Wczesnym popołudniem poprowadzono na Stortorget biskupów Vincenta (Vincens Henningsson) ze Skary i Mattiasa Gregerssona (Lillie) ze Strängnäs. Ich egzekucji sprzeciwili się pozostali biskupi, w tym arcybiskup Odense. Duchowni podlegali jurysdykcji kościelnej. Jednak wyraźna groźba ze strony Didrika Slaghecka, zaufanego Chrystiana II, powstrzymała protesty.

Na Stortorget czekali duńscy żołnierze ustawieni w czworobok oraz kaci z Jörgenem Homuthem na czele. Wystawiono szafot i szubienicę. Z okna ratusza (na miejscu obecnego Börshuset) zebranych uspokajał duński rycerz, bliski zaufany króla Chrystiana II, Nils Lykke. Według jego słów arcybiskup Gustav Trolle miał prosić króla o wymierzenie kary tym, którzy w przeszłości byli jego wrogami. Miał on prosić króla trzykrotnie upadając przed nim na kolana. W ten sposób odpowiedzialność za egzekucję miał ponosić arcybiskup.

Biskup Skary Vincent krzyczał, że wszystko to kłamstwo, i że to król jest zdrajcą i wiarołomcą, który złamał przyrzeczenie amnestii dla swoich dotychczasowych wrogów. Żądał, aby przynajmniej wyrok został publicznie odczytany. Członkowie szwedzkiej Rady Królewskiej, Anders Ruuth i Anders Karlsson, głośno wzywali do nieposłuszeństwa wobec króla.

We współczesnej relacji kata Jörgena Homutha czytamy: „Przyszedł do mnie [zataczający się jak] pijany mistrz Didrik (Slagheck), przysięgał mi w najuroczystszy sposób i polecił mi w imieniu króla wykonać na nich wyrok bez czekania na jakąkolwiek spowiedź”. Wtedy Homuth spotkał „biskupa ze Skary, który zapytał: Kacie, co nowego. Niech wasza łaskawość zechce mi wybaczyć, muszę ściąć głowę waszej łaskawości. Biskup przestraszył się i odpowiedział: Ani król ani nikt inny nie ma prawa sądzić mnie, z wyjątkiem Boga wszechmogącego i ojca świętego, papieża” (Andersson 1967, s. 103).

Na Stortorget Didrik Slagheck wezwał do rozpoczęcia egzekucji. Skazani nie mogli przyjąć sakramentu spowiedzi, co było sprzeczne z obowiązującym zwyczajem. Kanclerz Szwecji i biskup Strängnäs – Mattias – został ścięty mieczem jako pierwszy. Po nim ścięto biskupa Skary Vincenta. Skazanie i publiczna egzekucja obu dostojników kościelnych, którzy nawet nie byli wymienieni przez Gustava Trolle w jego piśmie oskarżycielskim, dokonana przez „ramię świeckie” była w oczywistej sprzeczności z prawem kanonicznym i odpowiedzialność za nią ponosi Chrystian II (Åberg 1992, s. 206; Larsson 2003, s. 445).

Kolejne egzekucje trwały do końca dnia. Po obu biskupach ścięto dziewięciu członków Rady Królewskiej i sześciu przedstawicieli niższej szlachty. Ich głowy wrzucano do przygotowanej beczki, która szybko się zapełniła.

Po przedstawicielach szlachty i arystokracji przyszła kolej na ludzi niższych stanów. Powieszono przynajmniej 32 mieszczan sztokholmskich. Żołnierze szli od domu do domu wyciągając ofiary i przyprowadzając je na Stortorget, gdzie przeprowadzano egzekucje. Ich domy były następnie plądrowane a majątek konfiskowany. Jeden z licznie zgromadzonych na rynku, niejaki Lasse Hass (Åberg 1992, s. 207), zaczął płakać. Został wyciągnięty z tłumu i powieszony za wyrażanie współczucia „zdrajcom” (Larsson 2003, s. 443).

W ramach okazanej łaski burmistrza Sztokholmu i członków rady miejskiej ścięto toporem, a nie powieszono jak pospolitych złodziei. Łaski takiej nie okazano uczestniczącemu w uroczystościach koronacyjnych Erikowi z Nedervi, chłopu z Västmanlandu nazywanemu „chłopskim królem”, którego powieszono (Larsson 2003, s. 443).

Wraz z zapadającym zmrokiem zakończył się pierwszy dzień egzekucji. Plac był pełen ciał straconych. Padał deszcz. Według o 30 lat późniejszego przekazu Olausa Magnusa, ulicami Sztokholmu miała spływać krew pomordowanych.

W piątek, 9 listopada 1520 r. kolejne egzekucje rozpoczęły się wcześnie rano. Kontynuowano kaźń ludzi niższego stanu – mieszczan i służbę straconych dzień wcześniej. Na rynku zalegał stos ciał.

W sobotę, 10 listopada 1520 r., wszystkie ciała zostały załadowane i wywiezione na Södermalm, gdzie rozpalono wielki stos. Z grobu w kościele franciszkanów na Riddarholmie wykopano zwłoki Stena Sture Młodszego, ogłoszonego pośmiertnie heretykiem. Wraz z jego zwłokami wydobyto szczątki spoczywającego obok niego syna (zm. 1519 r.). Ciała przewieziono na Södermalm i spalono wraz z innymi jako heretyków (Larsson 2003, s. 444). Na miejscu stosu wzniesiono w czasach Jana III (1568–1592) kaplicę (Sturekappelet), poprzedniczkę późniejszego kościoła Katarzyny (Katarina kyrka).

Podsumowanie

Nie jest znana dokładna liczba straconych. Według głównego kata, Jörgena Homutha, stracono 82 osoby. Według innych źródeł życie stracić miało 100 osób. Wśród nich co najmniej 40 mieszczan sztokholmskich i prawie tyle samo osób należących do służby straconych przedstawicieli szlachty i arystokracji. Ścięto dwóch biskupów i sześciu świeckich członków Rady. Byli to: Erik Abrahamsson (Leijonhufvud), Måns Gren, Erik Ryning, Krister Bengtsson (Oxenstierna), Bengt Gylta i Erik Johansson (Vasa) – ojciec przyszłego króla Gustawa Wazy. Życie straciło także dziesięciu przedstawicieli niższej szlachty (m.in. Joakim Brahe, szwagier Gustawa Wazy), wśród której Sten Sture Młodszy miał najwierniejszych stronników (Larsson 2003, s. 444-445).

Egzekucja objęła przede wszystkim stronników i krewnych regenta Stena Sture Młodszego. Christinę Nilsdotter (Gyllenstierna) i jej synów uwięziono, ogłaszając ją „za zmarłą dla tego świata” (Andersson 1967, s. 103). Stracono jej obu braci, Erika i Eskila Nilssonów (Gyllenstierna) i najważniejszych stronników. Majątek straconych skonfiskowano na rzecz Korony. Stronnictwo Sturów zostało rozbite, ale „krwawa łaźnia sztokholmska” posłużyła młodemu Gustawowi Wazie jako materiał propagandowy przeciwko Chrystianowi II i dominacji Danii.

Trudno rozstrzygnąć, czy inspiratorem wydarzeń był Chrystian II i jego doradcy, czy też Gustav Trolle i jego zwolennicy. Materiał źródłowy jest niewielki i trudno rozstrzygnąć tą kwestię definitywnie. Podobnie kwestią dyskusyjną jest kiedy cała akcja została zaplanowana – jeszcze przed koronacją, czy też bardziej spontanicznie w trakcie uroczystości pokoronacyjnych?

Zostało straconych dwóch biskupów. Z tego powodu Chrystian II musiał wytłumaczyć się papieżem Leonem X. W pierwszym piśmie wysłanym do Rzymu król pisał o planowanym zamachu na jego życie, któremu musiał bezwzględnie przeciwdziałać. Miał zostać wysadzony zamkowy magazyn prochu. Wielu z niedoszłych zamachowców zostało zabitych. W zamieszaniu życie straciło dwóch biskupów. To także Chrystian II, przedstawiając swoją wersję wydarzeń, jako pierwszy użył określnia blodbad – „krwawa łaźnia” (Larsson 2003, s. 446).

  1. Monument regenta Stena Sture Młodszego przy kościele Katarzyny na Södermalmie

Wybrana literatura

Źródła drukowane

Opracowania

  • Andersson Ingvar, Dzieje Szwecji (Warszawa: PIW 1967).
  • Larsson Lars-Olof, Kalmarunionens tid. Från drottning Margareta till Kristian II (Stockholm: Prisma 2003).
  • Larsson Olle, Marklund Andreas, Svensk historia (Lund: Historiska Media 2012).
  • Rosén Jerker, Svensk historia. Tiden före 1718 (Lund: Esselte Studium, 4:e uppl. 1978).
  • Weibull Lauritz, Stockholms blodbad, „Scandia” Band I, 1928, s. 1-83.
  • Åberg Alf, De ödesdigra novemberdagarna, Stockholm blodbad 1520 [w:] Den Svenska Historien. Band 3 Kyrka och riddarliv. Karl Knutsson och Sturetiden (Stockholm: Bonnier 1992).
  • Åberg Alf, Vår svenska historia (Stockholm: Natur och kultur 1978).


Kategorie:Artykuły, Historia Szwecji, Nowożytność, Średniowiecze

Tagi: , , ,

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

%d blogerów lubi to: