1560–1568 Panowanie Eryka XIV

Po śmierci Gustwa Wazy w 1560 r. tron objął jego najstarszy syn z pierwszego małżeństwa z Katarzyną saską, Eryk. Postać Eryka XIV jest jedną z najciekawszych w historii Szwecji. Odebrał doskonałe wykształcenie, był oczytany i wszechstronnie uatalentowany, także artystycznie. Znajdował się pod silnym wpływem dochodzących z kontynentu renesansowych ideałów silnego władcy, w rękach którego skoncentrowana jest cała władza. Podobnie jak ojciec był pracowity i interesował się wieloma aspektami związanymi z rządzeniem państwem. Był także dobrym organizatorem. Cechowała go jednak dziedziczna w rodzinie Wazów chorobliwa podejrzliwość i gwałtowne zmiany nastroju, o cechach choroby umysłowej. Doprowadziło to do krwawych wydarzeń na zamku w Uppsali i w końcu do jego detronizacji.

erik_xiv_och_karin_mc3a5nsdotter

Eryk XIV i Karin Månsdotter (po prawej sekretarz Jöran Persson), mal. Georg von Rosen, 1871 r., Nationalmuseum (Wikimedia Commons)

Sytuacja wewnętrzna. Konflikt Eryka XIV ze szlachtą i księciem Janem

W przeciwieństwie do swego ojca, który ściśle współpracował z arystokracją, Eryk XIV oparł się na grupach pochodzących z warstw nieuprzywilejowanych. Było to związane m.in. ze świadomym dążeniem króla do wzmocnienia władzy centralnej poprzez ograniczenie wpływów arsytokracji. W jego najbliższym otoczeniu znaleźli się wpływowi „nisko urodzeni” sekretarze, o których awansie zadecydowały najczęściej ich wykształcenie i kompetencje. Najbliższym współpracownikiem i zaufanym Eryka XIV stał się syn duchownego, Jöran Persson.

W czasach Eryka XIV zapoczątkował się podział na odrębne grupy wewnątrz szlachty szwedzkiej. Podział taki nie istniał jeszcze formalnie, mimo znacznych różnic ekonomicznych i socjalnych wewnątrz tej grupy w 1 poł. XVI w. Po swojej koronacji w 1561 r. Eryk XIV ustanowił w celach reprezentacyjnych tytuły arystokratyczne hrabiów i baronów. Początkowo znaczenie tytułów arystokratycznych było symboliczne. Prawa i szczególne przywileje hrabiów i baronów zostały rozszerzone i usankcjonowane w czasach Jana III (1568–1592). W ten sposób szwedzka arystokracja stawała się równa rangą z przedstawicielami arystokracji kontynentalnej. Miało to swoje znaczenie w rozpoczętych przez Eryka XIV staraniach o rękę królowej angielskiej Elżbiety I.

Narzędziem walki politycznej z arystokracją stała się powołana przez Eryka XIV specjalna instytucja sądowa o nazwie Höga nämnden (Wysoka Komisja). Miała ona pełnić funkcję królewskiego sądu najwyższego orzekającego m.in. w sprawach nadużyć królewskich wójtów. Szybko jednak jej działalność skierowała się przeciwko arystokracji. Trybunał wydał około 300 wyroków śmierci, z których jednak nie wszystkie wykonano. Głównym celem miało być zastraszenie przeciwników politycznych króla.

Ustanowione przez Gustawa Wazę dla jego młodszych synów osobne księstwa miały odpowiadać ich randze i stanowić przeciwwagę dla wpływów arystokracji. Jednocześnie istniało poważne ryzyko, że staną się one „państwem w państwie”, gdzie wpływy władzy centralnej zostałyby poważnie ograniczone. Zaznaczyło się to już niedługo po śmierci Gustawa Wazy, kiedy książę Finlandii Jan zaczął prowadzić własną politykę. Próbą ograniczenia władzy braci królewskich nad ich księstwami były tzw. artykuły z Arboga z 1561 r. Administracja i sądownictwo w księstwach miały znajdować się pod bezpośrednią kontrolą władzy centralnej.

Nie przyniosło to zamierzonego efektu w przypadku księcia Jana, który w Finlandii kontynuował swoją niezależna politykę. Wywołała to niezadowolenie podejrzliwego Eryka XIV. W 1562 r. książę Jan poślubił siostrę króla polskiego, Katarzynę Jagiellonkę. Próby pojednania pomiędzy braćmi nie powiodły się i latem 1563 r. wojska Eryka XIV obległy zamek w Åbo (współ. Turku) i zmusiły do kapitulacji księcia Finlandii. Został on wraz z małżonką przewieziony na zamek Gripsholm, gdzie cała rodzina w niewoli spędziła kilka lat.

Sturemorden i detronizacja

Chorobliwa podejrzliwość Eryka XIV doprowadziła do zamordowania w maju 1567 r. na zamku w Uppsali kilku skazanych przez Höga nämnden za zdradę przedstawicieli najwyższej arystokracji, w tym trzech z rodu Sture (tzw. Sturemorden). W zbrodni uczestniczył osobiście król, u którego ujawniła się jego choroba psychiczna. Bezpośrednio po morderstwie nie był on w stanie sprawować władzy. Kierowanie sprawami państwa do czasu odzyskania równowagi psychicznej Eryka XIV przejęłą Rada, której członkowie podjęli próbę doprowadzenia do zgody pomiędzy królem a arystokracją.

W październiku 1567 r. został uwolniony książę Jan. Nieufność i nienawiść arystokracji do króla spotęgowała się jeszcze bardziej w lipcu 1568 r., kiedy Eryk XIV oficjalnie poślubił Karin Månsdotter, córkę prostego żołnierza. Późnym latem wybuchło powstanie przeciwko królowi. Celem powstańców była detronizacja Eryka XIV i osadzenie na tronie jego przyrodniego brata, księcia Jana. 29 września 1568 r. Eryk XIV skapitulował w Sztokholmie. Kilka dni wcześniej w ręcę powstańców został wydany i stracony Jöran Persson. Eryk XIV był więziony do końca życia. Zmarł w 1577 r. najprawdopodobniej otruty za zgodą Jana III.

Polityka zagraniczna. Zajęcie Rewla i wybuch pierwszej wojny północnej

W polityce zewnętrznej plany króla były dalekosiężne i charakteryzowały się agresywnością, w przeciwieństwie do ostrożnej polityki Gustawa Wazy. Przede wszystkim w czasach Eryka XIV zapoczątkowano program przejęcia dróg handlowych do Rosji poprzez opanowanie posiadłości położonych na południe od Zatoki Fińskiej. W 1561 r. w rękach szwedzkich znalazł się Rewel (współ. Tallinn) z północną częścią Estonii. Krzyżowały się tutaj interesy Danii, Rzeczypospolitej i Rosji. Walki o dominację nad Bałtykiem, toczone m.in. w Estonii i Inflantach trwać miały wiele lat. Zajęcie Rewla w 1561 r. było pierwszym krokiem na drodze do osiągnięcia przez Szwecję w XVII w. statusu mocarstwa i jej supremacji nad Bałtykiem.

Równocześnie z konfliktem na wschodnich wybrzeżach Morza Bałtyckiego toczono wojnę z Danią i Lubeką. Rozpoczęta w 1563 r. pierwsza wojna północna, nazywana też wojną siedmioletnią (1563–1570), zakończyła się już po detronizacji Eryka XIV. Wojna z Danią charakteryzowała się wielkimi zniszczeniami obszarów pogranicza obu państw. Wzajemne okrucieństwo pogłębiło jeszcze bardziej wrogość szwedzko-duńską.

W działaniach wojennych na lądzie żadna ze stron nie osiągnęła przewagi, chociaż już na samym początku wojny Duńczycy opanowali Älvsborg, odcinając Szwecję od Morza Północnego. Sytuacja zmieniła się zdecydowanie na niekorzyść Eryka XIV zimą 1567/1568 r. Wówczas wojska duńskie pod dowództwem Daniela Rantzau spustoszyły Östergötland. Strona szwedzka odnosiła spore sukcesy na morzu, zapewniając sobie przewagę nad flotami Danii i Lubeki.

Powstanie i obalenie Eryka XIV zadecydowało o zwycięstwie Danii. Warunki zawartego w 1570 r. „wiecznego” pokoju w Szczecinie nie były korzystne dla Szwecji. Odzyskiwała ona Älvsborg i ujście rzeki Göta älv jednak kosztem wysokiego okupu. Szwecja zrzekała się swoich pretensji do Skanii, Blekinge i Hallandu, zaś Dania ze swej strony zrzekała się pretensji do Szwecji. Tym samym traktat ostatecznie potwierdzał koniec unii kalmarskiej.


Wybrana literatura

  • Andersson Ingvar, Dzieje Szwecji (Warszawa: PIW 1967).
  • Andersson Ingvar, Erik XIV (Stockholm: Wahlström & Widstrand, 4:e uppl. 1979).
  • Boken om Sveriges historia (Stockholm: Forum 1999).
  • Den Svenska Historien. Band 4 Gustav Vasa. Riket formas (Stockholm: Bonnier 1992).
  • Larsson Lars-Olof, Arvet efter Gustav Vasa. En berättelse om fyra kungar och ett rike (Stockholm: Prisma 2005).
  • Rosén Jerker, Svensk historia. Tiden före 1718 (Lund: Esselte Studium, 4:e uppl. 1978).

 



Kategorie:Artykuły, Nowożytność

Tagi: , , ,

1 reply

Trackbacks

  1. Eryk XIV Waza (1533–1577) – Scandza

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

%d blogerów lubi to: