1529 Powstanie możnych w Västergötlandzie (Västgötaherrarnas uppror)

W pierwszym okresie panowania Gustawa Wazy nieprzychylne nowemu królowi nastroje panowały wśród ogółu ludności. Oba powstania w Dalarna z lat 1524–25 i 1527–28 miały wiele przyczyn, m.in. ciężary ekonomiczne, które musiała ponosić ludność w niespokojnych latach 20. XVI w. Pewną rolę odgrywały także motywy religijne i pogłoski o wprowadzeniu nauki Marcina Lutra, które w tym czasie w Szwecji zaczynał głosić Olaus Petri. Wystąpienie ludności Dalarna miały jednak miejsce przed riksdagiem w Västerås (1527) i zjazdem kościelnym w Örebro (1529). Bezpośrednio do motywów religijnych, przynajmniej oficjalnie, odwołano się podczas wystąpienia nazywanego powstaniem możnych w Västergötlandzie, które rozpoczęło się wkrótce po zjeździe kościelnym w Örebro.

Gustaw Waza ok. 1550 r, mal. nieznany (Wikimedia Commons)


Ale także i tutaj główną rolę odegrały czynniki ekonomiczne. Zaostrzenie kursu polityki Gustawa Wazy wobec Lubeki po 1525 r. spowodowała trudności w eksporcie mięsa i masła, których produkcja stanowiła podstawę utrzymania dla rolniczych prowincji Szwecji południowej, Smålandu i Västergötlandu. W powstaniu czynny udział wzięli m.in. mieszczanie z Jönköping. Możliwość swobodnego handlu zagranicznego i eksportu miały duże znaczenie w średniowieczu (m.in. w czasie powstania Engelbrekta). Kwestie związane z trudnościami z eksportem towarów odegrać miały także poważną rolę w powstaniu Nilsa Dacke (1542–1543).

Powstanie wybuchło na początku kwietnia 1529 r. w północnej części Smålandu. Powstańcom udało się pojmać i uwięzić w Jönköping Margaretę Eriksdotter (Vasa), siostrę króla i małżonkę jego bliskiego współpracownika Johana von Hoya, oraz towarzyszącego jej Wulfa Gylera, którzy wracali do Sztokholmu po pobycie w Lubece. W wysyłanych pismach kierowanych do sąsiednich prowincji, Östergötlandu i Västergötlandu, powstańcy oskarżali Gustawa Wazę o zaprowadzenie „niechrześcijańskich rządów”, wypędzenie biskupów, księży i mnichów, a na ich miejsce sprowadzenie heretyków, o rozpowszechnianie pism z nową nauką i tłumaczenie na język szwedzki ksiąg mszalnych.

W Västergötlandzie powstańcy wystąpili od początku w przymierzu z możnymi tej prowincji. Na ich czele stanął lagman z Västergötlandu sprawujący urząd marszałka dworu (rikshovmästare) Ture Jönsson (Tre Rosor), oskarżając króla o złamanie przysięgi koronacyjnej. Do Ture Jönssona przyłączył się biskup Skary Magnus Haraldsson oraz inni czołowi możni prowincji.

Gustaw Waza nie zlekceważył nowego zagrożenia, reagując energicznie i wysyłając pisma do tych części kraju, w których mogło dojść do niepokojów. W listach tych zapewniał, że wszystko będzie tak, jak dawniej, że nikt nie zamierza wprowadzać nowego wyznania. Obiecał również zmniejszenie podatków i zaprzestanie konfiskaty kosztowności z kościołów. Król ze szczególną uwagą śledził wydarzenia w tradycyjnie już niespokojnym Bergslagen i Dalarna. Czołowi możni na tym obszarze, Anders Persson z Rankhyttan i Måns Nilsson z Aspeboda, jego dawni stronnicy z czasów wojny z Duńczykami, otrzymali obietnice o nowych nadaniach.

Energiczne działania króla przyniosły efekt. Wezwanie do zbrojnego wystąpienia, które rozsyłano z Västergötlandu do różnych części kraju, nie znalazło posłuchu. Przedstawicielom Gustawa Wazy udało się także poprzez negocjacje i daleko idące obietnice stłumić niepokoje w Smålandzie, Västergötlandzie i Östergötlandzie. Obiecano pełną amnestię. Herezja luterańska miała zostać zahamowana. Jeżeli król nie dotrzymałby swoich obietnic, miał być traktowany jak wróg. Układy, zawarte przez przedstawicieli Gustawa Waza z ludnością Östergötlandu i Västergötlandu, zostały następnie zatwierdzone przez króla, poza częścią mówiącą o amnestii. W sprawach religijnych natomiast dodał, że kraj pozostanie przy słowie Bożym i „starych, dobrych chrześcijańskich zwyczajach”, które zatwierdzono i przyjęto przez ogół zgromadzonych w recesie z Västerås. W rzeczywistości w samym dokumencie z Västerås nie ma wzmianki o „starych, dobrych chrześcijańskich zwyczajach”, jedynie o słowie Bożym. Taki zapis chciały wprowadzić zgromadzone stany, ale tego nie uzyskały. Wprowadzając ten zwrot król faktycznie unieważnił obietnice i ustępstwa poczynione w kwestiach religijnych przez swoich przedstawicieli dla uspokojenia kraju.

Przebieg powstania był zupełnie inny w Östergötlandzie, gdzie możni pozostali wierni królowi, przeszkadzając chłopom w zbrojnym wystąpieniu. Był to jeden z efektów prowadzonej w późnych latach 20. XVI w. polityki Gustawa Wazy polegającej na związaniu ze sobą szlachty poprzez hojne nadania. W Västergötlandzie z kolei na czele wystąpienia stanęli przedstawiciele arystokracji, zaś po stronie króla stanęli chłopi. Po upadku powstania Ture Jönsson (Tre Rosor) i biskup Skary Magnus Haraldsson uciekli z kraju, gdzie przyłączyli się do stronników wygnanego z Danii króla Chrystiana II. Kilku innych przedstawicieli arystokracji zostało osądzonych na riksdagu w Strängnäs, a następnie straconych.

Przebywający na wygnaniu Ture Jönsson (Tre Rosor) zwrócił się do Gustawy Wazy z prośbą o umożliwienie opuszczenia kraju dla swojej żony Ingeborgi, powołując na biblijne słowa: „to, co Bóg złączył, człowiek niech nie rozłącza”. W odpowiedzi otrzymał propozycję rozważenia innego zdania: „tych, co szatan połączył, człowiek niech rozdzieli. Żegnaj!”.


Wybrana literatura

Źródła drukowane

  • Swart Peder, Gustav Vasas krönika.

Opracowania

  • Andersson Ingvar, Dzieje Szwecji (Warszawa: PIW 1967).
  • Den Svenska Historien. Band 4 Gustav Vasa. Riket formas (Stockholm: Bonnier 1992).
  • Harrison Dick, Eriksson Bo, Sveriges historia 1350–1600 (Stockholm: Norstedts 2010).
  • Larsson Lars-Olof, Gustav Vasa – landsfader eller tyrann? (Stockholm: Prisma 2002).
  • Rosén Jerker, Svensk historia. Tiden före 1718 (Lund: Esselte Studium, 4:e uppl. 1978).


Kategorie:Artykuły, Historia Szwecji, Nowożytność, Wojny, powstania

Tagi: , , ,

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

%d blogerów lubi to: